Palazzo Raimondi a Cremona
Per la storia rinascimentale dell’edificio si rinvia a Roberta Martinis, Anticamente moderni. Palazzi rinascimentali di Lombardia in età sforzesca, Macerata, Quodlibet, 2021, pp. 479-565.
Regesto dei documenti:
1441, aprile […]
Giovanni Raimondi di Giacomo acquista da Zevisio Milanesi un edificio nella vicinia di San Silvestro per 80 lire e 5 soldi.
ASCr, Notarile, Antonio Beliselli, b. 77.
(Documento parzialmente guasto)
Pubblicato in Visioli 2001, p. 14.
“Ibique Zevisius de Milanisijs filius quondam Zanini vicinia Sancti Apoliinaris Cremone vendit ad proprium et liberum allodium datum fecit suprascripti Johanni de Raymondis ibi presenti, stipulandi et recipienti pro se et suis heredibus et cui daret, nominatim una petiam terre casatam, copatam, muratam et soleratam cum curte in […] sic jacentem in suprascripta vicinia Sancti Silvestri Cremone, cui coheret ab una parte suprascriptus dominus emptor, ab alia Luchas de Raymondis, ab alia strata, ab alia […], vel in ea petie terre alie sint coherentie veriores in hac ventitione et dato […]”.
1443, ottobre 15
Marco, Andrea e Antonio Raimondi vendono bestiame a Bonfigliolo de Melgari di Castellucchio (Mantova). Il documento è rogato “in statione fonteghi infrascriptorum fratrum de Raymondis, sita in vicinia Maiori Porte Pertuxij Cremona in strata de Archidiaconis”.
ASCr, Notarile, Antonio Beliselli, b. 78
Pubblicato in Visioli 2001, p. 14.
“Ibique Bonfiolus de Malgarijs filius quondam Comini habitatoris loci Castellugij, districtus Mantue, promisit Marco et Andree fratribus de Raymondis filijs quondam domini Johannis vicinie Sancti Silvestri Cremone ibi presentibus, stipulantibus et recipientibus suis proprijs nominibus et nomine et vice Antonijeorum fratris etiam filij quondam dicti domini Johannis, dicte vicinie Sancti Silvestri Cremone, eisdem fratribus de Raymondis dare et solvere usque ad festum Pasce Resurrectionis Domini Nostri Yhesu Christi proxime future dicatos decem et octo auris venetos boni auri et justi ponderis pro pretio et mercato et ex (…) pretij et mercati certarum vaccarum et certorum manzolorum ac certarum manzolarum, quals dictus Bonfiolus confessus fuit se habuisse, emisse et recepisse a dictis fratribus de Raymondis pretio et mercato predictis…”.
1449, ottobre 27
Contratto di acquisto da parte di Marco, Andrea e Antonio Raimondi di Giovanni di 50 pertiche di terra in località Polengo per 159 lire e 15 soldi. Il contratto è rogato “in domo habitationis infrascriptorum fratrum de Raymondis emptorum sita in vicinia Sancti Silvestri dicte civitatis”.
ASCr, Notarile, Antonio Beliselli, b. 79.
Pubblicato in Visioli 2001, p. 14.
1475, giugno 13
Andrea e Antonio Raimondi, con i nipoti Eliseo e Tommaso, vendono stoffe ai fratelli Giovanni e Pietro Regio per 6895 lire. il contratto viene rogato “in domo habitationis infrascriptorum de Raymondis”.
ASCr, Notarile, Giovanni Cauzzi, b. 151.
Pubblicato in Visioli 2001, pp. 14-15.
1478, dicembre 22
Andrea e Antonio Raimondi, con i nipoti Eliseo e Tommaso, acquistano un terreno con casa, cantine e due piccoli cortili in vicinia San Silvestro, da Rafaino Cauzzi per 650 lire imperiali.
ASCr, Notarile, Giovan Francesco Crotti, b. 135.
Pubblicato in Visioli 2001, p. 15.
“Ibique Rafaynus de Caucjis, filius quondam domini Antonij, vicinie Sancti Silvestri Cremone, et Steffanus, Angelus et don Petrus omnes filij legitimi et naturales dicti Rafayni … in executione et pro observatione infrascripti conventionum et pactorum, alias factorum per infrascriptos dominos Andream et Antonium de Raymondis, suis nominibus et nominibus et vice Elisej et Thome, nepotum suorum cum suprascripto domino Rafayno, occaxione venditionis infreascripte domus de quibus conventionibus constat instrumento publico rogato per me notarium infrascriptum cum Luca de Guspertis notario cremonense, sub die octavo mensis aprilis proximi passati. Sponte et ex certa animi scientia, titulo et nomine venditionis ad proprium et liberum allodium datum et venditionem et faciunt dominis Andree, Antonio fratribus de Raymondis, filijs quondam domini Johannis, et Eliseo de Raymondis eorum nepoti filio quondam domini Marci; quondam fratris ipsorum dominorum Andree et Antonij, omnibus predicte vicinie Sancti Silvestri dicte civitatis, ibi presentibus, stipulantibus et recipientibus, eorum nominibus predictis et item nomine et vice et ad partem utilitatis Thome de Raymondis, fratris legitimi et naturalis dicti Eliseij et pro ipsorum omnium de Raymondis heredibus et quibus darent. Nominatum de una domo seu petia terre casata, copata, murata et solerata cum duabus canepis subterraneis et duabus curtesellis et cum medietate unius putei in ea quantacumque sit jacente in suprascripta vicinia Sancti Silvestri dicte civitatis, cui coheret ab una parte strata, ab alia dicti emptores, ab alia stricta sedilium et seu Johannes et Andreas fratres de Cavucijs mediante dicta stricta in parte et in parte heredes quondam domini Petri Pauli de Massa de Roma, et ab alia dicti heredes vel si dicte domui seu petie terre alie sint coherentie veriores, in hac venditione et hoc dato permaneant. Ita vero quod de cetero dicti prenominati de Raymondis emptores et eorum et qualibet eorum heredes et quibus darent habeant, teneant et gaudeant et possideant dictam domum seu petiam terre cum omnibus usibus, juribus et pertinencijs suis, et de ea faciant quicquid facere voluerint una cum accessione ingressu et egressu cum superioribus et inferioribus suis jure et nomine proprio sine alicuius conditione…”.
1482, gennaio 15
Eliseo Raimondi acquista 339 pezze di tessuto da Bernardino Mariani. Il contratto è rogato “in domo habitationis infrascripti domini Elisej, sita in vicinia Sancti Silvestri dicte civitatis”.
ASCr, Notarile, Corradino Della Fossa, b. 341
Pubblicato in Visioli 2001, p. 15.
1485, settembre 14
Divisione dei beni tra Antonio Raimondi e i nobili fratelli Eliseo e Tommaso, di Marco. Documento rogato “in domo habitationis infrascripti domini Antonij de Raymondis, sita in vicinia Sancti Silvestri”.
ASCr, Notarile, Giovanni Filippo Crotti, b. 135.
Pubblicato in Visioli 2001, pp. 15-17.
“Cum nobiles viri domini Antonius, filius quondam domini Johannis, parte una et Heliseus et Rhomas, filij quondam domini Marci, quondam fratris dicti domini Antonij, et eius domini Antonij nepotes, ex parte altera, omnes de Raymondis vicinie Sancti Silvestri Cremone. Volentesinter se divisiones facere de omnibus possessionibus, terris et bonis inter eos communibus, sytis et jacentibus in territorijs locorum Sancti Viti, Casalibutani, Cavalarie, Sancti Martini in Beleseto, Pollenghi, Burginovi de Capellis, Marzalenghi, Malongole, Campagnole, Fontane Capellane, Longiverdoris, Crucis de Badalinis, et Livraschi ac Regone Padi districtus Cremone, cum alij locis et territorijs inferius nominatis. Ellegerint et deputaverint in mensuratores et divisores ad misurandum, assortandum et dividendum dictas omnes eorum possessiones et terras. Scilicet dictus dominus Antonius, pro parte sua, Joannem Petrum de Maravilijs et dicti domini Heliseus et Thomas, Laurentium similiter de Maravilijs, ambo mensuratores in similibus expertos.
Qui ambo in communi concordia, jam pluribus diebus ellapsis, dictas possessiones et terras diligenter mensuraverint et assortaverint. Et ipsas omnes possessiones et terras in duas magis equales, quo melius et comodius fieri potuit, in duos quinternetos reduxerint et fecerint signatos unum videlizet per litteram A et alterum per littera B ipsosque consignaverunt dictis ambobus partibus. Et quos quidem quinternetos, cum omnibus petijs terrarum, bonis, rebus, juribus et cum pactis modis et conditionibus in eis descriptis, dicte ambe partes viderint, ac predicta omnia et singula ita fuisse et esse, ad mutuam interrogationem et instantiam ibidem dixerunt confesse et protestate fuerunt, renununtiantes ne aliter dicere valeant et ne venient contra praedica omnique alij exemptione doli mali et in factum.
Ibique igitur suprascripti dominus Antonius ex in parte una et spectabilis legumscolaris dominus Thomas et Heliseus ambro fratres ex altera. Confitendo prius dictum dominum Thomam se maiorem etate annorum vigintitrium et ita verum esse suo sacrosancto tactu scripturis corporaliter in manibus mei notarij infrascripti, dixit, confessus et protestatus fuit renintiando ne aliter dicere valeat. Et renuntiando insuper benefitio restitutionis in integrum concesso minoribus, de quo licet idem dominus Thomas legumscolaris antedictus noticiam habeat et quid sic et importet probe illud agnoscat prout ibidem asserivit. Ad cautelam tunc ex abundanti certificatus fuit per me notarium infrascriptum ad planiorem et clariorem eius intelligentiam renuntiando ne aliter dicere valeat, et ne veniet contra predicta et infrascripta omnia et singula omnique alijs exceptioni doli mali in factum. Omnes praedicte vicinie Sancti Silvestri Cremone volentes ad effectum dictarum divisionum pervenire et eas secundum dictam mensuram et modum ac formam predictos ambos mensuratores appositam et in dictis quinternetis contentam facere, proiectis prius sortibus inter eos super dictis quinternetis ipsas divisiones et partes inter se se fecerunt, et faciunt in omnibus et per omnia prout infra videlizet.
Quia primo proiectis sortibus predictis in partem et nomine divisionis et partis ad dictas sortes pervenerant in partem dicto domino Antonio de Raymondis possessiones petie terrarum et bona ac jura descripte et descripta in dicto quinterneto signato A cum et sub pactis, modis et conditionibus in ipso quinterneto descriptis, tenoris et continentie infrascriptorum videlizet: Questo e lo quinterneto dela parte de le possessione et beni pervenuti in parte ad sortem a domino Antonio de Raymondi. 1485 adi XIIJ de septembre.
Delle proprietà immobili nel contado spettano ad Antonio:
250 pertiche circa nella proprietà di Croce dei Badalini, la colombatia vecchia con il fienile e circa 1500 pertiche in terra in località San Vito, 65 pertiche di terra in località Cavallara e San Martino, ed infine una parte della colombaia vecchia e circa 810 pertiche in località Malongola, per un totale di 4000 pertiche di terra.
La parte di documento relativa alle proprietà immobiliari del contado spettanti a Eliseo e Tommaso è guasta.
Eidem anno millesimo, indictione, mense, die et loco proxime suprascriptis ac presentibus testibus et notario predictis ibi vocatis et rogatis et qui dixerunt se se cognoscere ut supra. Ibique suprascriptus dominus Antonius, parte una, et suprascripti dominus Thomas et Eliseus fratres, ex altera et una pars ad instantiam alterius et altera alterius stipulanti et recipienti, sponte et ex certa animi scientia et non per errorem pro ut supra dixerunt et protestate fuerunt ac dicunt et protestantur quod alias et modo tres anni sunt vel circa divisiones et partes inter se fecerunt de infrascriptis domibus, stationibus seu apothecis et bonis immobilibus, et quod in ipsis divisionibus et partibus pervenerunt in partem dicto domino Antonio infrascripte domus et apothece seu bona immobile videlizet:
Primo una domus seu petia terre casata, copata, murata et solerata, cum pluribus edificijs que fuit alias Gabrielis de Ferarijs, jacens vicinia Sancti Silvetri Cremone, cui coheret ab una parte via Rebuelli, ab alia Jacobus de Offredis, ab alia via Geroldi, ab alia nobilis dominus Christoforus de Stanghis seu dictus dominus Antonius causam habens ab eo in parte stricta sedilium, et in parte illi de Cipellis.
Item una alia domuncula seu una petia terre casata, copata et murata que videtur esse divisa in duas, cui coheret ab una parte via Rebuello, a a jure hereditatis quondam domini Johannis de Offredis, a stricta sedilium.
Item una statio seu apotheca, casata, copata, murata et solerata, jacens in vicinia Maiori Porte Pertuxij, in strata de Archidiaconis, cum solari supra dictam apotecam et anditum per quem itur a dicta strata in tabernam Sancti Martini, cui coheret a dicta strata de Archidiaconis a a illi de Segatoribus pro dicta taberna Sancti Martini cum pro sua apoteca formagiarie a dicti anditis, a solari infra, a dictus dominus Antonius a solari supra.
Item una alia domus cun una apoteca seu statione de ante correspondente versus dictam stratam de Archidiaconis et se extendente et correspondente usque ad stratam per quam itur ad Sanctum Martinum, cui coheret a strata praedicta de Archidiaconis, a dictus dominus Antonius a solari supra […].
Item una alia domus seu petia de terre casata, copata, murata et solerata cum sex corporibus apothecarum, una curia et pluribus edificijs in ea, jacens in vicinia Sancti Petri de Pado Cremone, que solita fuit appelari Salaria. Cui toti coheret ab una parte strata, ab alia coherere consueverunt nobiles de Dovaria et nunc coheret magister Pellegrinus de Superelis; ab alia coherere consueverunt dicti de Dovaria in parte, loco quorum coheret dictus magister Pellegrinus et in parte jura ecclesie Sancte Trinitatis Cremone; ab alia Guillelmus de Rota dictus Pergamaschus, sive eius heredes.
In partem vero et nomine divisionis et partis et loco et scontro suprascriptarum domorum stationum et apothecarum perventarum in partem suprascripto domino Antonio ut supra pervenerunt in partem in suprascriptis divisionibusdictis domino Thome et Eliseo infrascripte domus et seu petie terrarum ac bona infrascripta videlizet:
Primo una domus magna, casata, copata, murata et solerata cum curia, orto, pluribus canepis subterraneis et alijs edificijs in ea quantacumque sit jacens in vicinia Sancti Silvestri dicte civitatis, cui cohereta duabus partibus strata, ab alia illi de Cavucijs in parte et in parte heredes quondam Petripauli de Massa de Roma. Ab alia coherere consuevit dominus Lanfranchinus de Raymondis in parte et nunc eius loco coheret dicti fratres de Raymondis et in parte Petro de Pasqualibus.
Item una alia domus seu petia terre casata, copata, murata et solerata cum una statione seu apotheca, correspondente versus stratam Santi Luce Cremone, cum curte, puteo et alijs edificijs in ea jacentis in dicta vicinia Sancti Silvestri, cui coheret a strata, ab alia illi de Aldrisijs, ab alia stricta sedilium.
Item una petia terre casata, copata, murata et solerata cum borra subterranea in ea que est emphiteutice praepositure Sancte Agate, quondam jacens in vicinia Sancte Agate in strata Quatortole, cui coheret a dicta strata a Johannes de Bonate, in parte et in parte dicta strata, a stricta sedilium, a […] de Guidotis seu […] ab eo.
Item una petia terre que tunc fuit et erat ortia in totum, et nunc fuit et est pars ortia et pars casata, copata, murata et solerata, jacens ut supra, cui coheret a dicta strata Gatortole, a a iure prepositura Sancte Agate, a Nicolaus de Longhis.
Praeterea dicti dominus Antonius ex parte una et suprascripti domini Thomas et Heliseus ex altera et una pars ad instantiam alterius et altera alterius stipulanti et recipienti, etiam dixerunt et protestate fuerunt, et dicunt et protestantur quod modo unus annus est vel circa similiter fecerunt inter se se divisiones et partes de infrascriptis aliji petijs terrarum et bonis immobilibus communibus inter ipsas partes prout supra, et quod in ipsis divisionibus et partibus pervenerunt in partem eidem domino Antonio infrascripte petie terre seu infrascripta bona immobilia videlizet:
Primo una petia terre pratie et ortie, jacens in Regona Padi de subtus castrum dicte civitatis Cremone que videtur divisa in duas petias terrarum, tota perticarum trigintaduarum, tabularum quinque, pedium septem et onziarum septem. Cui toti coheret ab una parte dicti fratres de Raymondis, ab alia Bernardinus de Schicijs, ab alia Navilium Comunitatis Cremone.
Item una alia petia terre pratie, jacens ibi prope, quae videtur divisa in tribus petiis terrarum, perticarum trigintanovem, tabularum undecim, pedium septem, onzie unius et punctorum trium, cui toti coheret ab una parte strata, ab alia dicti fratres de Raymondis in parte et in parte dugale loco, ab alia dugale predictum, an alia illi de Cambiago in parte et in parte jura altaris Sancte Caterine positi in ecclesia maiore Cremone.
Item una petia terre arate, vidate, casamentie et brolie cum una domo super ea, casata, copata, murata et solerata et alijs edificijs in ea, jacens in clausuris Cremone, retro stratam Casanove de Murbassij, cui coheret ad una parte dicta strata Casanove, ab alia viazola […], ab alia illi de Restalijs et ab alia illi de Faliva […].
In partem vero et nomine divisionis […].
Primo una petia terre ortie, jacenso in suprascripta Regona Padi, perticarum sedecim, tabula […], cui coheret ab una parte via, ab alia dictus Antonius de Raymondis, ab alia Navilio, ab alia dugale soratorium.
Item una petia terre pretie, jacens in dicta Regona, que videtur divisa in duas petias terrarum perticarum trigintasex, tabularum decem et novem, pedium quinque et onziarum septem, cui coheret ab una parte via in parte et in parte jura praepositure Sancti Abundij Cremone, ab alia jura dicte praepositure, ab alia dugale […] in parte et in parte dictus dominus Antonius de Raymondis , ab alia suprascriptur dominus Antonius.
Item una petia terre pratie quae videtur divisa in duas, jacens in burgo Sancti Ambrosi ex portam Sancti Luce Cremone, ubi dicitur in Zardino, perticarum decem et octo aut quantacumque sit pro ut in infrascriptis acquisitionis contenitur, que fuit et est honoraria seu censuaria ecclesie Sancte Crucis Cremone pro ut in instrumentis praedictis apparet; cui coheret ab una parte via Cambonini, ab alia jura canonicorum maioris ecclesie Cremone in parte et in parte Alexander de Schinchinellis, ab alia dictus Alexander in parte et in parte jura ecclesie Sancte Crucis, ab alia Rafaynus de Schanacapris causam habens a Comuni Cremone.
Item una patia terre olim partim arata et vidata et nunc in totum ortie et casamentie, cum una domo casata, copata, murata et solerata cum suis edificijs in ea jacens, in burgo Omnium Sanctorum dicte civitatis, perticarum septem, tabularum sex, pedium sex, onziarum septem et punctorum sex, cui coheret a duabus partibus via, alia Redefossum (…), ab alia jura praepositure Sancti Abundij dicte civitatis Cremone.
[…]
Hoc cum acto et pacto inter dictas partes apposito et inserto (…) quod prefati dominus Thomas et Heliseus teneantur et obligati sint. Et ita convenerunt et promiserunt ac conveniunt et promittunt praefato domino Antonio, stipulanti et recipienti, redimere, liberare et afranchare dictam domum cum apotecis seu stationibus preadictis, appellata le Salere, perventam in partem dicto domino Antonio ut supra, ad obligationem et onere super ea constituto et facto per quondam dominum Andream de Raymondis in eius ultimo testamento, rogato ut ibi dictum fuit per quondam Andream de Cavutijs notarium Cremonensem millesimo, indictione, mense et die in eo contentis ad quod relationi habeatur. Et hoc quantum est per dimidia dicti oneris seu obligationis super dicta domo et apothecijs eiusdem constituti, tantum et non ultra quo […].
1491, agosto 12
Divisioni dei beni di comune proprietà tra Eliseo e Tommaso Raimondi. L’atto è rogato in “domo habitationis infrascriptorum fratrum de Raymondis dividentium sita in vicinia Sancti Silvestri”.
ASCr, Notarile, Giovan Filippo Crotti, b. 136.
Documento trascritto da Bonetti, vol. II b, BSLC, ms. n. 4, p.48 (il nome del notaio è stato stracciato).
Pubblicato in Visioli 2001, pp. 50-52.
“Ibique spectabiles et generosus eques ac juris utriusque doctor dominus Thomas et dominus Heliseus, fratres de Raymondis, filij quondam domini Marci vicinie Sancti Silvestri Cremone, volentes venire ad divisiones infrascriptorum bonorum immobiliorum, sponte et ex certa eorum animi scintia et non per errorem, devenerunt ad infrascriptas divisiones, et eas inter se se fecerunt et faciunt in hunc modum et pro ut infra videlizet.
Primo namque in partem et nomine divisionis et partis pervenerunt prefato domino Thome, proiectis sortibus inter eos, infrascripta pars infrascripte domus et infrascripte possessiones videlizet.
Primo domus nova dictorum fratrum sita in predicta vicinia Sancti Silvestri Cremone, in qua comprehenduntur infrascripta loca et hedifictia videlizet: primo introitus seu anditus per quem intratur seu ingreditur dictam domum deversus stratam mastram Sancti Lucie cum tota curia dicte domus et ortus cum domo alias empta, que fuit quondam domini Lanfranchini re Raymondis, cum omnibus alijs hedifitijs tam supra quam subtus terram, et que tota pars est a muro dicti anditus intrando dictam domum a manu sinistra, et eundo per rectam lineam retro spondam predictam, usque ad stratam positam post domos dictorum omnium de Raymondis, versus domos illorum de Socijs, cui domui seu parti dicte domus coheret ab una parte dicta strata recta tendens ad portam Sancti Lucie, ab alia infrascripta pars perventa infrascripto domino Helyseo, ab alia dicta strata seu via de retro dictam domum seu partem dicte domus versus illos de Socijs et ab alia Petrus de Pasqualibus.
Item pervenerunt in partem praefato domino Thome tota possessio Sancti Viti et Casalibutani, que de presenti laboratur per massarios Santi Viti et Casalibutani, videlizet per Christophorum dictum Chito de Malusatis, spagnolum de Mambrinis et Donatum de Baldinis et Johannem Antonium et fratrem de Lanfranchis, cum omnibus suis juribus aquarum Sariolarum Campanee, Treballe et Bordolani, et um omnibus suis casamentis, domibus et hedificijs super dictis possessionibus et in Castro dicti loci Sancti Viti consistentibus que quot quales et quante sint dicte possessiones et terre, domus et hedificia ac casamenta et quibus suis confinibus et coherentijs terminent in hoc instrumento permaneant.
Item quaedam petia terre pratie, jacens in Regona Padi, desubtus Castrum dicte civitatis que alias fuit domini Benvenuti de Malfiastris, cum oneribus pactis et obligationisbus quas et quam dicti fratrea habent cum dicto domino Benvenuto cui petie terre pratie coheret ab una parte via, et in parte illi de Cambiago, ab alia dominus Johannes Franciscus de Zacharijs, ab alia Dugale sive Scolatiorum lore, ab alia jura Sancte Catherine in parte et in parte illi de Cambiago.
Item jus quod dicti fratres habebant et habent in quadam alia petia terre pratie jacente ut supra vigore investiture novennalis alias facte per don Johannem de Guaragnis presbiterum beneficiarum altaris Sancte Catherine, costructi in ecclesia maiori Cremone, juris patronatus illorum de Schicijs.
In partem vero et nomine partis et divisionis pervenerunt ad sortes predictas dicti domino Helyseo infrascripta bona, possessiones et domus videlizet.
Primo reliqua pars dicte domus, que est a dicta sponda dicti anditus seu introitus, eundo versus ecclesiam Sancti Silvestri in qua comprehenduntur infrascripta hedifictia seu loca videlizet una caminata, correspondens in dictum anditum et subtus lobiam dicte domus pervente in partem prefato domino Thome, cum una alia camera ibi contigua et correspondens versus curticellam; et dicta curticella cum tuta schala magna et alia schala parva constructa admodum seu forma lumache cum tota illa domo que fuit quondam Raphayni de Cavucijs, et cum tota coquina ibidem existente et cum ceteris hedificij in dicta parte existentibus tam subtus terram quam supra usque ad tectum, incipiendo a dicta sponda intra dictas duas partes, mediante et seu ipsas partes dividente. Cui relique parti coheret ab una parte versus dominus Thomas pro infrascripta parte, ab alia strata recta tendens ad portam Sancti Lucie in parte, et in parte illi de Cavucijs, ab alia illi de Massa de Roma et ab alia via seu strata illorum de Socijs.
Item una alia domus casata, coppata, murata et solerata, alias empta per dictor fratres a Valentino de Massa de Roma, jacens ut supra, cui coheret a duabus partibus strata, ab alia stricya sedilium, ab alia dicti de Cavucijs.
Item una alia domus casata, coppata, murata et solerata cum curte et puteo et canepa subterranea in qua ad paesens habitat Petru de Cossis, jacens in vicinia Sancti Apolineris Cremone, cui coheret ab una parte strata seu via, ab alia illi de Schalius, ab alia stricta sedilium, ab alia illi de Fasolis.
Item una domus que videtur divisa in tres domos, jacens in vicinia Sancte Agathe in strata Quatortole, cui toti coheret ab una parte dicta strata Quatortole, a duabus partibus jura praepositure Sancte Agathe, ab alia Nicolaus de Longhis.
Item una alia domus casata, coppata, murata et solerata cum curte in ea, jacens in strata predicta Quatortole, cui coheret ab una parte dicta strata, ab alia magister Johannes de Bonatis, ab alia stricta sedilium, ab alia [***].
Item una alia domus casata, coppata, murata et solerata jacens in vicinia Sancti Lucie, in qua Petrus de Pasqualibus habet quoddam torcular, cui coheret ab una parte strata, ab alia dictus Petrus, ab alia stricta sedilum, ab alia illi de Zelatis.
Item una alia domus cum uno corpore unius apothece de quo investitus est Florinus de Vertua in perpetuum, cum facultate affranchandi ipsam domum jacens in vicinia Sancti Silvestri, cui coheret a duabus partibus strata, ab alia illi de Aldrisijs, ab alia stricta sedilium.
Item omnes ille denariorum quantitates quas Philippus de Raymondis quondam domini Camondini dare restat dictis fratribus tam eam mutue quam aliter.
Item alia domus casata, coppata, murata et solerata, jacens in dicta vicinia Sancti Apolinaris, cui coheret ab una parte via, ab alia stricta sedilium , ab alia [***] empta a Baptista barbitonsore.
Item tota possessio consistens in locis Cavallarie, Marzalenghi, Polenghi, Manchapani et locis circumstantibus, quam de presenti tenet ad affictum, a dictis fratribus de Raymondis, Antonius de Ingleschis ferrarius cum omnibus suis casamentis et hedificijs et cum illis petijs terrarum, quarum tenebant dominus Johannes et fratres de Raymondis, filii quondam domini Antonij, sitis in territorijs Cavalarie et Marzalenghi et cum juribus aquarum Seriolarum Archidiacone, Cappellane et Capellete at aliarum seriolarum juris dicte possessionis Cavallarie, que quot quales et quante sint et quibusvis confinibus et coherentijs mcontinentur in hoc instrumento permaneant.
Item medietas omnium illarum domorum, jacentium in Castro loci Casalibutani, districtu Cremone que remanserunt comunes inter ipsos fratres de Raymondis pro dimidia et quondam dominum Antonium de Raymondis eorum patruum pro reliqua dimidia.
Item una patia terra pratie, perticarum trigintaocto vel circa aut quantacumque sit jacens in Regona Padi, desubtus castrum dicte civitatis, cui coheret ab una parte dominus Johannes et fratres de Raymondis, ab alia suprascriptum Dugale lore, ab alia jura prepositure Sancti Abondij, ab alia via, cum jure seu actione illarum librarum trecentum imperialium, in quibus Raphaynus et Bartholomeus de Puo tenentur et obligati sunt dictis fratribus.
Item una alia patia ortie, perticharum quindecim, vel circha, jacens in Regona suprascripta, cui coheret ab una parte via, ab alia suprascripti dominus Johannes et fratres de Raymondis, ab alia cavus navilij comunitatis Cremonae, ab alia Galeaz de Faerno pro eius tinctoria cum juribus suis.
Item una alia petia terre casamentie, arata et vidata, super qua est una domus casata, coppata, murata et solerata, perticharum septem vel circha aut quantacumque sit jacens in burgo porte Omnium Sanctorum Cremone, cui coheret a duabus partibus via, ab alia circha, ab alia jura prepositure Sancti Abondij. Item pertice sexaginta vel circha terrarum, prativarum et partim aratarum pro modica parte, cum omnibus arboribus in eis existentibus, que videntur divise in plures petias terrarum, site et jacentes in contratis Maraschi et Malchantoni intra earum confines et coherentias.
Item una alia petia terre pratie, perticarum vigintiocto circha, jacens in Regona Padi, ubi dicitur ad incroxeratum, cui coheret [***].
Item una alia petia terre arata que appellatur Pratum Jacob, perticharum vigintiocto vel circha, jacens ut supra, cui coheret ab una parte via, ab alia illi de Belingerijs, ab alia Alexander de Busti, ab alia [***].
Item mille pecudes ducentum quas dictus magister Antonius de Ingleschis, conductor predictus, restituere tenetur in fine locationis predicte dictis fratrobus de Raymondis, et totum et omne creditum, quod dicti fratres habent et habebunt in fine dicte locationis cum dicto magistro Antonio, excepto ficto presentis anni, tam in pecunia quam in rebus.
Item omnia lignamina existentia in dicto loco Cavallarie, et alia que tenetur dare et consignare dictis fratribus de Raymondis Amtonius mulinarius simul cum omnibus lapidibus in dicto loco existentibus …”.
Seguono le condizioni giuridiche che stabiliscono la divisione.
“Item cum pacto in hoc infrascripto, per et inter dictos contrahentes, apposito et infrascripto ut supra: Quod dicta claudenda quod dividit unam partem ab altera ut primittitur debeat extolle et ellevari seu altiari usque ad tectum in illis partibus in quibusdeficit, incipiendo a strata praedicta Sancti Lice, et eundo usque ad stratam praedictam illorum del Sozzo. Et quod omnia ostia existentia tam subtus terram quam supra terram in dicta sponda ac omnes fenestre obturentur seu murentur, comunibus expensis ipsorum fratrum, taliter et per talem modum quod per alteram partem non possit iri et videri nec prospici in alteram partem, et similiter lozeta existens super tectum dicte domus et sponda predicta, correspondens versus partem perventam in partem dicto domino Thome pro ut supra obturetur et obturari debeat a voltis dicte lozete infra comunibus expensis ut supra. Et hoc infra terminum mensium vigintiocto de quo infra; et quod de cetero in ipsa sponda non possint fieri alique fesestre nec aliqua foramina seu balumbaria per quas et que perspici possit de una parte in alia excepta turri seu turricella que est in capite dicte lozete que remaneat in illis statu et gradu in quibus de presenti est.
Item cum pacto apposito et inserto ut supra quod presentibus divisionibus non attuatis , dicti fratres uti possint et debeant tota dicta domo, divisa inter eos pro ut de presenti utuntur, usque ad festum Nativitatis Domini proximum venturum ad duos annos.
Item cum pacto apposito et infrascripto ut supra, quod dictus dominus Thomas teneatur et debeat finito termino predicto, dare et prestare habitationem nobili domine Baptiste de Benzonibus eorum amite relicte quondam domini Andree de Raymondis in dicta eius domini Thome parte perventa ut supra secundum formam testamenti dicti domini Andree; et conservare dictum dominum Heliseum indemnem a dicta domina Baptistina, et ab abligatione dicte habitationis.
Item cum pacto apposito et infrascripto ut supra, quod dominus Thomas affranchare et liberare teneatur, infra quattuor annos proximos futuros suis sumptibus et expensis, domum positam in dicta contrata Quatortole in partem perventam dicto domino Heliseo ab obligatione et onere ficti livellarij quod per ea persolvit prebende (…) maioris ecclesie Cremonensis in festo Sancti Michelis quod fuit et est in et de libris quindecim imperialium singulo anno et donec fecerit dictam liberationem seu affrancationem dictus dominus Thomas teneatur et debeat solvere fictum livellarium predictorum. Et conservare et liberare dictum dominum Heliseum indemnem ab onere et obligatione predictis aliter et per talem modum quod dicta domus transacto dicto tempore remaneat libera et allodialis dicto domino Heliseo.
Item cum pacto apposito et inscripto ut supra quod omnia melioramenta sue jus melioramentorum facta per dictos fratres in domo Petri de Pasqualibus quam dicti fratres tenent ad usum stabuli sint et remaneant in totum dicto domino Heliseo.
Item cum pacto apposito et inscripto ut supra, quod omne jus crediti quod dicti fratres habent contra Johannem Mariam de Dovaria de libri centumviginti imperialium vel circa pro ut ibi dictum fuit constare instrumento rogato per [***] sit et esse ac remanere debeat dicto domino Heliseo.
Item cum hoc alio pacto apposito et iscripto ut supra quod dictus dominus Thomas (…) oneri et obligationi legati facti per dictum dominum Andream de Raymondis in eius ultimo testamento, quod fuit et est de libris octuaginta imperialium pro parte dictos ambos fratres tangente, de quibus solvuunt et solvi debeant singulo anno libre quadraginta imperialium capellano altaris Annuntiationis Gloriosissime Virginis Marie et alie libre quadraginta imperialium capellano altaris suprascripti Andree, constructi in dicta ecclesia Sancti Silvestri, incipiendo earum solutionem in anno proximo venturo. Et quod dictus dominus Thomas ad satisfactionem dicti legati inscriptum teneatur pro parte ipsos fratres tangente et teneatur conservare eximere et liberare ipsum dominum Helyseum ab omni onere et obligatione praedictis”.
Tommaso è inoltre tenuto a versare ogni anno al rettore della chiesa di San Martino in Beliseto 17 lire di affitto perpetuo, da parte sua e di Eliseo, e ad affrancare entro dieci anni le terre prese in affitto insieme a Eliseo, in località Covo.
“Item dicti fratres de Raymondis attendentes quod obligati fuerunt et sunt ad dandum et solvendum domine Tarsie Bartolomee de Stanghis, uxori Camondini de Raymondis, libras quinquemille imperialium, pro quibus solverunt et solvunt eidem singulo anno libras ducentumquinquaginta imperialium pro ut ibi dictum fuit constare publico instrumento rogato per Johannem de Sganzolis notarium Papiensem millesimo, indictione, mense et die in eo contentis, ad quod condigna relatio habendaa sit (…) praefatus dominus Thomas ultra pacta et obligationes de quibus supra, convenit et promisit dicto domino Heliseo praesenti et recipienti pro ut supra dare et solvere dicte domine Tarsie Bartolomee de dimidia, tangente dicto domino Heliseo pro ut supra libras novecentumseptem et soldos decem imperialium et pro rata dictarum librarum novecentumseptem et soldorum decem imperialium solvere fictum et seu ratam dictarum ducentumquinquaginta, respectu dictarum librarum novecentumseptem et soldorum decem imperialium ad illos terminos pacta et conditiones et obligationes pro ut continetur in dicto instrumento, de quo supra et conservare dictum dominum Heliseum indemnem pro ut supra.
Item dicti fratres de Raymondis dividentes dixerunt confessi et protestati fuerunt ad mutuam eorum interrogationem et instantiam, se se divisisse et divisiones et parte inter se se fecisse de bonis mobilibus, masseritijs et similijs et suppelectibus existantibus in dictam eorum domo habitationis, sita in dicta vicinia Sancti Silvestri, divisa ut supra et unumquemquem eorum suam dimidiam habuisse et ulterius divisisse inter se se jocalia, vestimenta et drapamenta tam sua quam uxorum suarum, et similiter omnes libros quos dicti fratres emerant et habebant in comunionem. Et facta et calculata super eis diligenti ratione dictus dominus Thomas omnibus hinc inde computatis et deductis et compensatis de quibus in presenti capitulo fit mentio, remansit et remanet debitor dicti domini Helisei de libris millesexcentumquinquaginta imperialium … Quas denariorum quantitates dictus dominus Thomas solvere teneatur et ita promisit dicto domino Heliseoinfra quinque annos proximos futuros in quibus quinque annis presens annus intelligatur comprehensus et deductus et ex nunc dictus dominus Thomas volens provedere solutioni dictarum quantitatem denariorum contentus fuit et est …
Item salvis predictis praefatus dominus Heliseus praefati domino Thome presenti et stipulanti, pro se et suis heredibus et quibus daret, fecit et facit fines quietationes, absolutiones, liberationes, remissiones, refutationes et pactum perpetuum et ulterius non petendo de omni eo et eo toto quod eidem domino Tome dicere, petere potuisset, poterat et posset occaxione expensarum factarum per prefatum dominum Thomam in eius doctoratu et aliter quomodolibet. Et e converso salvis predictis ut supra prefatus dominus Thomas prefato domino Heliseo stipulanti et recipienti ut supra fecit et facit fines quietationes, absolutiones, liberationes, remissiones et pactum perpetuum de ulterius non petendo de omni eo et eo toto quod prefato domino Heliseo et in eius bonis dicere, petere et requirere peterat potuisset et posset quomodolibet. Et renuntiaverunt ibi prefati dominus Thomas et dominus Heliseus, fratres de Raymondis , contrahentes ad mutuam stipulationem, interrogationem et instantiam exceptioni non sic factarum huiusmodi divisonum et omnium et singulorum suprascriptorum non sic ut supra actorum et factorum et quod veritas talis non sit et ne aliter dicere valeant. Et ne dicere possint sese fore fuisse et esse deceptos in presentibus divisionibus aut unam partem valere plus vel melius altera ultra vel citra dimidiam seu extimationem dictarum domorum possessionum petiarum terrarum bonorum et omnium predictorum inter eos divisarum seu divisorum ut supra et ne venient contra predicta et infrascripta omnique alij cuicumque exceptioni doli, mali et infactum, attentis pactis et obligationibus predictis.
Quas quidem divisiones et partes ac fines et quod omnia et singula suprascripta prefati dominus Thomas et dominus Heliseus vicissim stipulantes ut supra et unus alteri et alter alteri stipulanti et recipienti ut supra attendere et observare promiserunt pro ut eos et utrumque eorum tangis singula singulis refferendo ut supra et non contrafacere ac ne contravenire sub pena et in pena ducatorum centum auri, et dupli totius damni et interesse inde habitorum et receptorum duplique omnium expensarum inde factarum. Itaque utrumque cum effectu peti et exigi possit totiens quotiens in aliquo contrafactum fuit seu contraventum ratis et (…) nihilhominus semper manentibus omnibus et singulis in presenti infrascripto contentis. Et ex oacto pro predictis omnibus et singulis firmiter attendendis et observandis prefati dominus Thomas et dominus Heliseus fratres dividentes et contrahentes ut supra vicissim stipulantes et recipientes ut supra omnia sua bona presentia et futura sibi vicissim stipulantibus et recipientibus ut supra pigneri et hypotece obligaverunt de quibus se se pro se se vicissim interrogantibus et eorum nominibus possessores (…) constituerunt iuraveruntque insuper ibi prefatis dominus Thomas et dominus Eliseus et uterque eorum ad Sancta Dei Evangelia tactis scripturis corporaliter in manibus mei notarij infrascripti predicta omnia et singula suprascripta …”.
1492, maggio 23
Procura di Eliseo Raimondi al notaio cremonese Francesco Della Fossa perchè avvii la richiesta di legittimazione del figlio naturale Giovanni Nicola.
ASCr, Notarile, Simone Della Fossa, b. 243.
Pubblicato in Visioli 2001, p. 32.
1493, dicembre 20
Eliseo acquista da Antonio Massa di Roma la casa confinante con la propria, verso la chiesa di San Silvestro
ASCr, Notarile, Simone della Fossa, 243.
Pubblicato in Visioli 2001, p. 52.
“Ibique Petrus Amtonius de Massa de Roma filius quondam domini Petri Pauli, vicinie Sancti Silvestri Cremone, sponte et ex certa animi scientia etc. tituolo et nomine venditionis ad proprium liberum allodium datum et venditionem fecit et facit nobili viro domino Eliseo de Raymondis filio quondam domini Marci, vicinie Sancti Silvestri Cremone, ibi presenti et stipulanti et recipienti pro se etc. Nomitatum de una domo seu petia terre casata, copata, murata et solerata cum curte et medietate unius putey et pluribus alijs hedefficijs in ea quantacumque sit jacente in vicinia predicta Sancti Silvestri Cremone, cui domui seu petie terre coheret a a strata a a dictus dominus emptor…
Et hoc pro pretio et merchato librarum mille centum nonagintanovem imperialium facto et concluso etc.”
1494, aprile 8
Convenzione tra Eliseo Raimondi e i fornaciai Tommaso Codelupi e Gasparino de Invenibus per l’acquisto di laterizi per la costruzione del palazzo. Testi i magistri Bernardino de Bocholis e Giovanni Pietro Marcellini. Fidecommissari del contratto sono nominati il maestro muratore Paolo de Scazoli e Giovanni de Inverardi.
ASCr, Notarile, Simone della Fossa, 244.
Pubblicato in Visioli 2001, pp. 52-53.
“Ibique spectabilis vir dominus Eliseu de Raymondis, filius quondam domini Marci, vicinie Sancti Silvestri Cremone parte una et Thomas de Codelupis congnominatus El Fra, filius quondam Jacobi vicinie Sancti Herasmi et magister Gasparinus de Invenibus, filius quondam Guglielmi, habitator extra et prope portam Moxie, in loco ubi dicitur ad Cazinam, clausure Cremone …
Sponte et inter se se fecerunt et faciunt infrascriptas conventiones et infrascripta pacta videlizet:
Primo namque inter se se convenerunt et conveniunt quod dicti Thomas et Gasparinus teneantur et debeant dare, traddere et consignare dicto domino Eliseo ed domum et in domum dicti domini Elisey, sitam in dicta vicinia infrascripta laboreria a fornace pro fabricanda domo ipsius domini Elisey, sita in dicta vicinia precijs infrascriptis videlizet:
Primo miliaria viginti mattonorum grossorum a solaro
Item miliaria trigintiquinque tavellotorum a volte
Item miliaria quindecim tavellarum a tecto
Item miliaria ducentum lapidum bene cocta et asasonata ad rationem et computum videlizet pro dictis mattonis libre decem pro singulo miliario sfragatorum et pro tavellotis ad rationem et computum libre sex pro quolibet millarj et pro tavellis ad rationem et computum libre novem pro quolibet miliaria et pro lapidibus ad rationem et computum libre quatuor imperialium pro quolibet milliari. Item etiam plura de dictis laborerijs si necessaria erant pro fabricatione domus predicte ad computum predictum, incipiendo dicta laboreria dicto domino Eliseo a festo Pasce Resurrectionis Dominice proxime future et dande ad omnia requisitione dicti domini Elisey.
Item convenerunt quod dictus dominus Eliseus teneatur et debeat precia predicta laboreriorum super mensis Junij etate et expresse dare, solvere et (…) dictis magistris Thome et Gasparino … libras ducentum imperialium …”
1495 (1494 ab incarnatione), gennaio 3
Contratto tra Eliseo Raimondi e i marmorari bresciani Battista e Antonio Molinari di Rezzato per la fornitura di pietre da costruzione. Testimoni Giovan Pietro da Rho, Bernardino de Lera, architectus, e il nobile Giacomo Maria Cambiago.
ASCr, Notarile, Bartolomeo Sanpietro, b. 145.
Pubblicato da Visioli 1993, pp. 84-87
“Conventiones et pacta inter nobilem virum dominum Eliseum de Raymundis filium quondam domini Marci vicinie Sancti Silvestri Cremone parte una et magistros Baptistam et Antonium fratres de Molinarijs marmorarios brixienses filios quondam magistri Jacobi habitatores loci Rezati diocesis brixiensis parte altera prout infra videlizet.
MCCCCLXXXXIIIJ indictione tertiadecima die tercio mensis januarij Cremone in palatio comunic Cremone, presente pro secundo notario Johanne Francisco de Piperarijs notario etc., et presentibus magistris Johanne Petro de Ro et magistro Bernardino de Bocholis dicto de Lera architectis qui dixerunt etc. nec non nobili viro domino Jacobo Maria de Cambiago omnibus testis ibi rogatis.
Primo dicti fratelli marmorari conferendo prius ibi dictum Antonium se maiorem esse circa annorum viginti trium … promiserunt prefato domino Eliseo stipulanti eidem domino Eliseo vel eis heredibus dare, tradere et assidue consignare in loco suprascripto Razati diamantes mille marmoreos bene sculptos, laboratos et fabricatos, ad instar diamantis existentis prefatum dominum Eliseum ex marmoribus dicti loci Razati sic (…) laborandos brachium unum pro qualibet quadra ad mensuram brixiensem, et grossitudinis unziarum quattuor usque in sex ad arbitrium fratrum de Molinarijs et plures ac paucos prout voluerit dictus dominus Eliseus ad racionem et computum soldorum decem imperialium pro quolibet diamante respectu manifacture tantum.
Item dare, tradere et consignare ut supra omnia et quacumque alia laboreria voluerit dictus dominus Eliseus eiusdem marmoris videlizet architravos, cornisonos, voltas et pilastratas, hostriorum fenestrarum et etiam a cominis similiter bene laboratas et fabricatas ut supra precijs infrascriptis videlizet.
Item dare et consignare ut supra omnes et quascumque lastras marmoreas dicti marmoris vouerit dictus dominus Eliseus longitudinis et latitudinis brachiorum trium ad rationem et computum soldorum quadragintaquinque imperialium pro qualibet lastra bene laborata et fulcita ut supra respectu manifacture tantum. Et ultra prefatus dominus Eliseus dare et solvere promisit dictis fratribus de Molinarijs pro quolibet plaustro dictorum omnium moarmorum respectu solutionis ipsorum marmorum respectu solutionis ipsorum marmorum soldos vigintinovem imperialium.
Que quidem laboreria dari et consignari debeant ut supra terminis infrascriptis videlizet medietatem dictorum diamantum per totum mensem aprilis proximi et reliquam medietatem per totum mensem septembris proximi presenti, et alia laboreria predicta qua voluerit et quesiverit dictus dominus Eliseus de tempore in tempus pro prout procedatur in fabrica domus sue quam Deo dante construere intendit honorifice in dicta vicinia Sancti Silvestri Cremone.
Et confessi fuerunt dicti fratres del Molinarijs se se ante hunc (…) habuisse et recepisse ab ipso domino Eliseo presente et stipulante pro parte solutionis dictarum librarum libras trecentumquinquaginta et soldos duos imperialium…”
1495, febbraio 14
Lettera di Ludovico il Moro al luogotenente di Cremona perchè favorisca la composizione tra Eliseo e i vicini in modo che la fabbrica del palazzo possa proseguire.
ASMi, Missive, 197, fol. 68.
Pubblicato da Visioli 1993, pp. 86.
“Locumtenenti Cremone. Sapeti el desiderio quale havemo che li loco del dominio nostro et precipiamente quella nostra cita per la affectione particulare, quale li portamo, se ornino quanto se po de belli edifficij, e pero havendone facto intendere Heliseo Raimondo el studio col quale e suo proposito de proseguire, et condure a fine la fabrica principiata, ma essere impedito da alcuni vicini, quali se opponeno ch’el non possa avere el modo de transportare una via cum la quale vene a squadrare alla mesura debita lo edifficio suo, benche la cosa se possa fare senza detrimento dalcuno, et cum beneficio, et maiore commodo de la chiesa de la quale sono li siti necessarij a questo. Da uno canto reciviemmo piacere del honorevole animo et proposito de Heliseo in la perfectione dela fabbrica tanto honorevole alla cita, et daltro restamo cum molestia che alcuno non per justo respecto, ma più presto per malignità. sel e vero quello che Heliseo dice, debia impedire quello che essendo a comune ornamento de la cita, deveria essere cum summo studio avitato da tutto; e pero ve comettiamo che ve transferate come sopra el loco et habiate insieme cum Heliseo li vicini quali hadversano al bisogno de Heliseo. Et quando trovate che quello che si ricerca da Heliseo se possa fare senza danno de quello uso quale hano de presente li vicini, et che la chiesa ne ricevi melioramento et che l’impedimento sij più presto fundato in malignita, o garra, che in vera rasonem direti in nostro nome ad epsi adversanti che si levino da la contradictione et sijno contenti de essere più presto extimati adiutori de uno tanto ornamento senza loro danno che disturbatori senza fructo, et cossi voi provedereti che la cosa si facia, cioè che Heliseo possa integramente proseguire la fabrica sua, facendo el debito suo a chi el devera per questo, como el dice essere contento et preparato”.
1495, febbraio 24
Lettera di Ludovico il Moro al luogotenente di Cremona con cui manifesta soddisfazione per la composizione della vertenza sulla casa di Eliseo da parte dell’autorità religiosa.
ASMi, Missive, 197, fol. 75r.
Pubblicato da Visioli 1993, p. 86.
“Locumtenenti Cremone. Havendo inteso l’impedimento quale era dato alla profectione de la fabrica del nobile Heliseo Raimundo, et essendone molesto che per picola cosa quale obstava dovesse restare imperfecta una cossa de tanto ornamento a quella nostra cita, havemo facto domandare acio el prete de la quale chiesia e il sito necessario alla translatione de la via quale bisogna mutare per squadrare l’edificio et la casa de Heliseo el quale parte essendo venuto è restato contento de concedere el sito essendoli dato el contracambio cum avantagio de la chiesia, e pero non parendo che in questo li sij piu preiudicio ne damno de alcuno, ve dicemo che provediate che Heliseo possa trasferire la via et procedere alla parfectione de la fabrica como desideramo ch’el facia”.
1495, marzo 8
Lettera di Ludovico il Moro al luogotenente di Cremona che da atto del contenzioso non risolto tra Eliseo e i vicini.
ASMi, Missive, 197, ff. 86-87r.
Pubblicato da Visioli 1993, p. 86.
“Locumtenenti Cremone. Existimando noi che alla prefactione della casa principiata li per el nobile Heliseo Raymundo secundo el disegno suo non fosse altra difficultà per la translatione de la via che se voria fare essendo el preyte del quale e il sito necessario ad epsa translatione rimasto contento de compiacere con el contracambio, vi facessimo scrivere addi 24 del mese passato quanto per nostre harete inteso aciò che non parendo potesse in questo intervenire più preiudicio, ne danno de alcuno, provedesti che Heliseo havesse provedere ad transferire la via et absolutione del opera principiata. Hora essendo venutio ad noi don Jacomo da Roma, Carlo di Tincti et li consorti de la vicinantia de Sancto Silvestro ne hano declarato chel transferire de quella via non poria havere loco senza grande preiudicio, supplicandone pro inde che vogliamo provedere alla indemnità sua; per il che desiderando noi del tutto si habia fare con bona volunta de quelli che gli hano interesso, acio che ad niuno se lasse iusta causa de rechiamo, volemo che voi et al patre de Marchesino Stanga nostro secretario habiate tutti quelli che se pretendano portarli preiudicio el mutare de dicta via et vediate cum omne studio assetare la cosa in modo che ad epsa mutatione se lavano omne impedimenti per che levandosi ne recevessimo grande piacere, ma quando asseto alcuno non potesse seguire alora ce avisareti che preiudicio po portare el mutare de la via di soprascripti et dove sera stata la difficulta ad assetare la cosa et cossi se in questo havesti piu un parere che un altro quale che havessimo exequire, acio che inteso el tuto sapiamo melio quelo se havera a fare dil canto nostro et fra questo mezo soprasederete de far altra novita”.
1495, luglio 5
Lettera di Ludovico il Moro al suo luogotenente a Cremona per indagare sull’intenzione di Eliseo di ospitare nella sua casa, non ancora completata, Gian Giacomo Trivulzio.
ASMi, Missive, 197, ff. 129r-130.
Pubblicato da Visioli 1993, p. 86.
“Locumtenenti Cremone. Ne e facto intendere che Eliseo Raymundo deve havere usate parole per questo havendolo havuto da nui epso dice la cossa essere altramente et questo havemo facto metere in scripto como e stata la cosa l’exemplo del quale ve mandiamo ad effecto che habiati da vuy quelli che sono intervenuti a tale rasonamenti et intendiati como e passati la cosa e sel dicto loro scontrara cum quello de Eliseo et essendo vero comandareti a messer Leonardo et Benvenuto et a Joanne Sfondrato che vengono da nui cum lo decreto.
Ne e ancora referto che ha usato queste parole voria chel fusse fornita la mia casa perché venendo messer Jo: Jacomo Trovulzio lo poria alozar in casa mia cum toti li soi et ultra de questo havere ancora dicto sel venesse a casa messer Jo: Jacomo per uno bracio de favore che ho per messer Marchesino, ne haveria cento per messer Jo: Jacomo. Volemo ancora che de queste parole cercati de intendere la verita.”
1497, agosto 23
Confessione di Bernardino de Bocoli di aver ricevuto un pagamento da Eliseo Raimondi per i lavori condotti nel suo palazzo.
ASCr, Notarile, Simone della Fossa, b. 244.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 54.
“Ibique magister Bernardinus de Bocholis dictus del Herre prefati magistri Jacobi, vicinie Sancti Herasmi Cremone, sponte et ex certa animi scientia etc. confessus fuit et manifestavit ad interrogacionem et instantiam nobilis viri domini Elisy de Raymondis, filij quondam domini Marci vicinie Sancti Silvestri Cremone, ibi presenti et stipulanti pro se etc., se magistrum Bernardinum habuisse et accepisse dicto domino Eliseo seu ab alijs personijs eius domini Elisey bnomine dante, ante hanc partem contracti, libras milletrecentum quinque imperialium computatas in presenti confessione quibuscumque quantitate denariorum rerum et bonorum habitas per dictum magistrum Bernardinum seu alias eius nomine usque ad presentem diem ad partibus precij hedificij pallatij seu domus dicti domini Elisey site in dicte vicinie …”
1498, luglio 25
Procura per l’erezione in canonicato di una cappella dedicata a Sant’Eliseo profeta nella cattedrale di Cremona. Testimoni i giudici del Collegio di Cremona, Paganino Ugolani e Sigismondo Borgo, il medico Bono Offredi e Bernardino Alieri.
ASCr, Notarile, Simone della Fossa, 244.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 36.
“Cum ita sit quod nobilis vir dominus Eliseus de Raymondis, natus quondam domini Marci, civitatis Cremone, vicinie Sancti Silvestri eiusdem civitatis, ob suam immensam et singularem in Sanctum Eliseum prophetam devocionem et pro divinij cultus augmento et Cathedralis ecclesie cremonensis ornamento intendat et velit construere et seu construi facere in predicta cathedralis ecclesia unam capellam seu altare sub vocabulo praelibati Sancti Elisey, et illam in dignitate seu canonicatu erigi facere ad quam singula die missam celebrarj vult et intendit. Illamque munire missali, calice et planeta et omnibus alijs necessarijs pro celebratione missarum predictarum suis sumptibus et expensis.
Et subinde ad ipsam capellam presbiterum seu sacerdotem vel clericum idoneum presentari qui succedat et succedere debeat dignitati intitulandi ipse capelle et altari.
Idcircho prefatus nobilis vir dominus Eliseus de Raymondis, volens predicta exsentioni demandare auctoritate Sedis Apostolice semper interveniente et accedente, sponte et ex certa sui animi scientia, et non vi, dolo, nec metu, sed ex sua mera et libera voluntate, sponte fecit, constituit creavit et solemniter ordinavit, et presentis publici instrumenti tenore facit, constituit, creat et solemniter ordinat suos procuratores, actores negotiorumque suorum infrascriptorum, gestores et certos unos et indubitatos nuncios et missos speciales et quod eorum de jure melius dici fieri et esse potest Reverendissimum in Christo Patrem et dominum dominum Aluysium Malumbram, episcopum Arbensem et dominum Ruffinum de Gabianeta, dominum Lodovicum de Carissimis clericum parmensem et dominum Matheum de Mignanis clericum Cremonensem, omnes in Romana Curia presentialiter residentes …
Specialiter et expresse ad nomine ipsius domini questuantis et pro eo supplicandi Sanctitati Domini Nostri Pape quatenus Sanctitate Sua dignetur et velit ipsam capellam et altare in dignitatem errigere sub titulo iconomatus seu canonicatus cum derogatione statutorum dicti capituli maioris ecclesie … cum reservatione juspatronatus ipsi domini constituenti donec vixerit reservanda et post cum filijs tam naturalibus et legitimis quam legitimatis et alijs, quibuscumque heredibus et successoribus praefati domini Helisej et cui vel quibus tam dictus dominus Eliseus, quam dicti filij heredes et successores sui dederit vel dederint cum plena et ampla facultate et potestate (…) ipsa dignitas seu canonicatus pro tempore vacaverit praesentandi, nominandi et elligendi alium sacerdotem seu clericum ad capellam, dignitatem seu canonicatum et altare predictos. Et ut ne mensa capitularis nimium disponendum patiatur eidem mense assignandum florenos viginti singulo anno ad monetam ad computum librarum quattuor imperialium pro singulo floreno …”
Eliseo chiede al papa di affidare la cura della cappella e dell’altare al presbitero e chierico Sebastiano Pinzoni, all’epoca preposto alla chiesa di San Leonardo a Cremona. Chiede inoltre di annettere al canonicato della cappella di Sant’Eliseo la chiesa di Sant’Eusebio nel territorio di Pizzighettone.
1508, maggio 26
Convenzione tra Eliseo Raimondi e Bernardino De Lera per la costruzione del coro della chiesa di San Francesco.
ASCr, Notarile, Michele Scalvi, b. 463.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 33.
“Ibique magnificus et generosus eques dominus Eliseus de Raymondis, fiulius quondam spectabilis domini Marci, vicinie Sancti Silvestri Cremone parte una et magister Bernardinus de Bocholis dictus de Larea, filius quondam magistri Jacobi, vicinie Sancti Erasmi Cremone parte altera, volens et intendens prefatus dominus Eliseus ad laudem et gloriam Omnipotentis Dei eiusque Gloriosissime Genitricis Virginis Maria, sub cuius tituolo seu vocabulo altare maius ecclese Santi Franscisci fondatum est, fieri et construi facere infrascriptum hedifficium ad perpetuam memoriam prefati domini Elysei, devenerunt et deveniunt ac inter sese fecerunt et tenore huiusmodi publici instrumenti faciunt infrascriptas conventiones et pacta, videlicet quod dictus magister Bernardinus teneatur et obligatus sit et hoc tenore huiusmodi publici instrumenti convenit et promittit praefacto domino Eliseo stipulanti facere et construere capellam maiorem in ecclesia Sancti Francisci Cremone in qua poni debeat altare maius dicte Ecclesie, cum duabus aliis capellis adhesis dicte capelle, una ab utraque parte. Quod tres capelle sint longitudinis brachiorum quinquagintaocto ultra capellam veterem dicti altaris maioris et latitudinis brachiorum quinquagintaocto computatis in dictis brachiis quinquagintaocto muriis dictorum hedifficiorum, faciendo columnas et omnes pilastros et arconos pro parte interiori dicti totius hedifficij de lapidibus intaliatis, iuxta designo subscripto ibi in presentia suprascriptorum testium et mey notari infrascripti per prefatum dominum Elyseum et Antonium de Bocholis dictum de Larea, filium dicti magistri Bernardini et ibidem de voluntate et commissione suprascripti commissione et relaxatione penes praefatos dominos massarios consortii predicti et ad laudem et impositionem et commissionem fiendam per magistros Paulum del Sacha et Evangelistam de Rondo, cum partecipatione Reverendi domini fratris Jacobi de Meynardis, ordini dicti conventus Sancti Franscisci, casu vero quo dicti magistri Paulus et Evangelista ante completam contructionem dicti hediffitij decederent, quod fieri debeat hedifficium praedictum ad laudem et impositionem fiendam per predictos dominos massarios prefati consortij quod sive et pro erunt in quo hedifficio dictus magister Bernardinus teneatur et obligatus sit ponere in opera miliaria ducentum lapidum usque et per totum mensem novembris proximum futurum. Residuum dicti hediffici dictus Bernardinus teneatur perficere beneplacitum praefati domini Elysei seu illorum quibus prefatus dominus Elyseus imposuerit. Item convenerunt ad invicem dicte partes quod prefatus dominus Elyseus teneatur et obligatus sit dare et consignare dicto magistro Bernardino, expensis prefati domini Elysei, lapides, calcinam, lignamine et feramenta necessaria circa constructionem dicti hedifficij, permanenda in opera cum reliquas vero res necessarias cura constructionis hedifficij predicti dictus magister ponere debeat eius magistri Bernardini ipsius sumtibus et expensis.
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod prefatus dominus Elyseus teneatur et obligatus sit dare et solvere dicto magistro Bernerdino, stipulanti pro eius mercede faciendi et construendi hedifficium preadictum, ad rationem et computum soldorum quadragintaquinque imperialium pro quodlibet miliaria lapidum in opera, cum lapides mensurari debeant in opera a terra per unum seu duos exitimatores per dictos praesentes elligendum seu elligendos quae mensuratio fieri debeat secundum quod mensurent in opera lapides hedifficij et ecclesie Sancte Agathe Cremone, et confessus fuit et manifestavit dictus magister Bernardinus ad interrogationem et in stantiam prefati domini Elysei stipulanti se habuisse et recepisse libras ducentum quinquaginta imperialium, pro parte mercedis dicti magistri Bernerdini presentis laborerij, et libras ducentum imperialium de die in diem ad (…) donec posuerit dicta miliaria ducentum lapidum in hedeficcio predicto ad bonum exitum de tocius operis perficiendi ut supra.
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod dictus magister Bernardinus teneatur et obligatus sit dare ad rationem et computum dictorum soldorum quadragintaquinque imperialium hedifficium predictum (…) intonegatum intus extra vero dictum hedefficium lapides politas et cantonos pilastros intaliatos et haec omnia ad laudem ut supra et pro ut supra….”.
1508, giugno 6
ASCr, Notarile, Michele Scalvi, b. 463
Pubblicato da Visioli 2001, pp. 33-34.
“Ibique magnificus et generosus eques dominus Eliseus de Raymondis, filius quondam spectabilis domini Marci, vicinie Sancti Silvestri Cremone per Salvatoris Domini Nostri Iesu Christi gratiam, mente et corpore sanus, desiderans quamdiu in corporeis membris viget quies et ratio regit mentem, quam […] rationem sepe adeo langor obnubilat, ut non solum temporalis rerum verum etiam sui ipsius cogat ipsa langor vehementia oblivisi conditione humane inevitabile, desiderans debitum prevenire et testamentum noncupatim idest sine scriptis facere, et condere, secundum formam juris, statutorum, et ordinum Civitatis Cremone, suum ultimum testamentum, et suam ultimam voluntatem fecit et condidit, ac facere, et condere procuravit, et fecit in hunc modum, et pro ut infra videlizet.
In primis namque prefatus magnificus dominus Eliseus testator comendans prius spiritum et animam Sanctissimis Omnipotenti Dei et Gloriose Virginis Matris eius Marie…
Segue l’annullamento di qualsiasi altro e precedente testamento e codicillo testamentario. Quindi Eliseo nomina suo erede universale Giovanni Nicola Raimondi, figlio ufficialmente legittimato, mentre la figlia Barbara, sposata con Luca Vernazzi, risulta liquidata con la dote di 7.000 lire imperiali.
“Item dixit, jussit, voluit, ordinavit ac legavit praefatus dominus testator quod per infrascriptos eius fideycommissarios, vel maiorem pertem eorum, una cum dicto domino Johanne Nicolao eius filio et herede ut supra institut(o) de redditibus, proventibus, et fictis heredem prefati domini testatoris emi debeat una proprietas seu plura, dummodo non excedant quatuor, in qua seu quibus expendi debeant libras octomille imperialium, quas locari debet seu debeant in emphitiosim perpetuam ex qua seu quibus ab uno habili et idoneo fictabili seu pluribus dummodo non excedant quattuor tam facultate solvendi quam facultate conveniendi percipi possint de ficto singulo anno in perpetuum libre quattuorcentum imperialium ad jura finem et effectum quod primus genitus prefati domini Johannis Nicolay et primus genitus primi geniti et seu deinde primus genitus primi geniti usque in infinitum legittimis et naturalis et de legittimo matrimonio procreatis dictas libras quattuorcentum imperialium singulo anno in perpetuum et futuri temporibus habeat et habere debeat pro manutentione et honore prefat domini testatoris necnon domus seu petie terre casate, copate, murate et solerate, cum tribus curijs, puteo, furno, canepis subterraneis et alijs hadifficijs, in et super dictam petiam terre existentibus, quantacumque sit juris domini testatori et in qua de presenti stat et habitat cum quacumque alia ampliatione et seu additione fienda quandocumque per prefatum dominim testatorem. Cui domui seu petie terre, casate coherit a tribus partibus via ab alia magnificus et generosus eques juru utriusque doctor dominus Thomas de Raymondis eius domini testatoris frater…”.
Seguono le regole fissate da Eliseo per la successione che prevedono in caso di estinzione del ramo principale (gli eredi di Giovanni Nicola) il passaggio della primogenitura ai figli legittimi di Tommaso, in terza linea a quelli di Francesco Raimondi di Antonio, a seguire quelli di Barbara di Eliseo, e infine ai discendenti della sorella stessa di Eliseo, Barbara. Gli eredi sono tenuti ad abitare nel palazzo di Eliseo, dichiarato inalienabile.
“Item dixit, jussit, voluit, ordinavit et legavit prefatus dominus testator Lucretie et Magdalene, eius ablaticis seu nepotibus filiabus dicti domini Johannis Nicolay et nobilis et honestedomine Johanne de Stanghis, uxori dicti Johannis Nicolay et quibuscumque alijs filiabus legittimis et naturalis nascituris ex dicto domino Johannes Nicolao et dicte domine, seu alia eius domini Johannis Nicolay uxoris legittimis, ipsam earum et cuiuslibet earum effectualis maritari pro dote et dotis nomine ipsarum libras octomille imperialium pro qualibet earum. Casu vero quo una ex dictis Lucretia et Magdalena et filia nascitura pro ut supra seu plures vellent ingredi aliquid monasterio sororum monialium solvendo habeant et habere debeat seu debeant libras duas mille imperialium pro qualibet earum sibi dandas et solvendas per infrascriptos eius fideycommissarios de redditibus et proventibus heredis praefati domini testatoris…
Item dixit, iussit, voluit, ordinavit et legavit praefatus dominus testator quod per infrascriptos fidejcommissarios vel maiorem partem eorum una cum dicto domino Johanne Nicolao eius filio et herede, ut supra instituto, costrui et hedifficari debeat in ecclesia Sancti Francisci Cremone, casu quo prefatus dominus testator non hedifficari fecerit pro ut incepit nec dotaverit capella altaris magni dicte ecclesie Sancti Francisci cum duabus alijs capellis adhesis dicte capelle, una ab utroque latere, iuxta dessignum subscriptum manu propria prefati domini testatoris existentem penes dictos fratres dicti conventus Sancti Francisci de pecunijs et ficti possessionis, posite et iacentis in loco Malungule districtus Cremone… et etiam de fictis predictis fieri debeant per infrascriptos eius fidejcommissarios vel maiorem partem eorum in dicta capella altaris magni stalla fratrum dicti conventus ad similitudinem stallorum quae sunt in choro Sancti Dominici Cremone et potius pulchriora. Et facere circum circa alias duas capellas banchas nucis ornatas et depingere dictas capellas et tribunam et facere ea omnia et singula que erunt necessaria pro complendo et ornando dictas capellas in quibus duabus capellis adhesis dicte capelle altaris magni construere pro ut supra construi et fondare debeant duo altaria, unum in capella que est versus hospitale Santi Antoni sub titulo seu vocabulo Sancti Elysei prophete, aliud in alia capella que est versus capella Sancti Antonii de Padua, sub titulo seu vocabulo Sancti Marci Evangeliste. In qua capella Sancti Marci fieri debeat unum sepulchrum lapidum marmoreorum, iuxta designum dandum per predictum dominum testatorem, predictis infrascriptis eius fidejcommissariis in quo sepulcro sepelliri debeant cadavera magnificorum domini Francisci equiti et juri utriusque doctori et Johannis de Raymondis, quibus altaribus Santi Elisei et Marci cellebrari debeant per fratres dicti conventus seu monasteri Sancti Francisci una missa singulo die in perpetuum pro quolibet altari et etiam una alia missa singula die veneris in (…) ad altare maius praefate ecclesie Sancti Francisci dicti monasterij pro anima et in remedium anime praedicti domini testatoris eisque parentum, et aliorum eius deffunctorum…”.
Eliseo lascia alla moglie, Lorenza Asii, una rendita annua di 400 lire imperiali, che le verranno corrisposte da Giovanni Nicola, alla quale si aggiungeranno 300 ducati d’oro per la cura dei suoi figli. In caso la somma non dovesse essere versata, Lorenza degli Asij è autorizzata a rivendicare un quarto dell’intera eredità.
“Item dixit, jussit, voluit, legavit et ordinavit dictus testator prefate domine Laurentie de Asijs, eius domini testatoris consorti legittime, ipsa domina Laurentia stante vidua et honestis versus domini testatoris, servante et custodiente eius dotem, non exigente dictas libras quattuorcentum imperialium de quibus in precedenti legato fieri mentio singulo anno tote ipsius vite, prefate domine Laurentie de bonis infrascriptis prefati testatoris, nec non cameras quattuor, duas in terrenis et duas in solarijs correspondentes versus ecclesiam Sancti Silvestri Cremone posite in domo habitationis prefati domini testatoris sita in vicinia Sancti Silvestri Cremone… Nec non turrim positam in dicta domo, canepam subterraneam tantum quantum durant dicte camere, cum hoc quod possit et volleat ire et reddire per curiam dicte domus et anditus ad stratam pro eius libito voluntatis ac utis duabus curijs, positis in dicta domo ac puteo, furno, fornanesit pro faciendo de bugatis ac (…)pro eius libito voluntatis, sine alia contradictione persone”.
Segue un elenco degli oggetti e utensili di uso domestico lasciati a Lorenza, con i gioielli e i cassoni contenenti la sua dote.
“Item dixit, iussit, voluit, legavit et ordinavit prefatus dominus testator quod de omnibus pannis et drappis adorsu et aportatu prefati domini testatoris, per infrascriptos eius fideycommissarios vel per maiorem partem eorum, una cum dicto domino Johanne Nicolao eius filio et herede eius instituto, fieri debeant tot planete et alia paramenta pro ut eisdem fideycommissarijs vel maiori parte aorum melius videbitur et ex planetis que fuit et esse debeant et remanere ad ornamentum et pro ornamento dictarum altariorum Sancti Elisj et Marci construendorum in dicta ecclesia Sancti Francisci et quod ibidem ad dicta altaria pro missis et alijs divinijs offiijs cellebrandis adoperari debeant pro anima et in remedium anime ipsius testatoris et eius deffunctorum…
Item dixit, iussit, voluit, legavit et ordinavit prefatus dominus testator quod eius cadaver portari debeat ad ecclesiam Sancti Francisci Cremone et ibidem sepelliri in capella predicti Sancti Elisey in uno sepulchro marmoreo fiendo et quod fieri debeat per infrascriptos eius fideycommissarios aut maiorem partem eorum…Et quod non juris sint nec juris esse debeant eius exequiri funerale nisi presbiteri Sancti Silvestri et fratres Sancti Francisci cum duabus crucibus quibus praesbiteris et fratribus dari debeat, una torcia pro quodlibet eorum ponderis librarum duarum cere albe, quod portari debeat accensa usque ad dictam ecclesiam Sancti Francisci et residuum dicte torcie sit esse debeat illorum fratrum et presbiterorum ultra consuetum sallarium.
Item prefatus testator constituivit, creavit et solemniter ordinavit et constituit, creat et solemniter ordinat dictum dominum Johannem Nicolaum et primis genitum dicti domini Johannis Nicolay et primis genitum primi geniti usque in infinitum patronum dicti altaris Sancti Elisey, constructi in dicta ecclesia Sancti Silvestri Cremone et cuiusdam alterius dotati per prefatum domini Elyseum (…) semper et exceptis dictis altaribus constructis in dicta ecclesia Sancti Francisci que remaneant dictis fratribus et de quo praefatus dominus Elyseus est patronus, cui domino Johanne Nicolao et dicto eius primis genito et primis genito primis geniti usque in infinitum ut supta dedit et dat arbitrium, dominium (…) et baylam elligendi, praesentandi et nominandi quoscumque praesbiteros in capellanos et pro capellanis dictorum altariorum et alios capellanos dictorum altariorum cassare et revocare…”
1510, ottobre 13
Testamento di Tommaso Raimondi, rogato “in domo habitationis infrascripti testatoris, sita in vicinia Sancti Silvestri dicte civitatis”. Sono presenti come testimoni il dottor Gerolamo Carenzoni, Gerolamo e Leonardo Ricardi, Pietro e Giuseppe Roncadelli, Raffaele Rocci, Giovanni Battista Buclarini e Nicolino Feci.
ASCr, Notarile, Giovan Francesco Sordi, b. 451.
Pubblicato da Visioli 2001, pp. 32-33.
“Ibique magnificus eques et clarissimus juris utriusque doctor dominis Thomas de Raymondis, filius quondam magnifici domini Marci, vicinie Sancti Silvestri, licet sit eger corpore, sane tamen mentis ac boni et puri intellectus, considerans (…) humane fragilitatis et quod mors et vita in manibus Omnipotentis Dei sunt, quodcumque nil est certius morte et nil incertius hora mortis, volens ideo sibi sueque posteritati providere et testamentum suum noncupatum idest sine scriptis condere et facere, verum firmam juris statutorum et ordinamentum Communis Cremone ac capitulorum concessere per Excellentissimam et Serenissimam Regiam Maiestatem Comunitatis Cremone, tale suum ultimum testamentum et talem suam ultimam voluntatem condere et facere procuravit ac fecit ac facit in hunc modum et pro ut infra videlizet”.
Tommaso nomina erede Pomponio, figlio naturale legittimato e stabilisce come regola della successione ereditaria che, in assenza di figli maschi legittimi o naturali, i suoi beni passino ai figli del fratello Eliseo o a quelli del cugino Francesco Raimondi.
“Item dictus dominus testator dixit et protestatus fuit dos domine Laure Figine, eius uxoris, fuit (…) de libris octo mille imperilium pro ut dixit constare instrumento rogato per Antonium de Scalve, notarium cremonensem sub die millesimo quadrigentesimo nonagesimoseptimo, inditione prima, die septimo mensis octobris. Et quod pro satisfactione dictarum librarum octo mille imperialuim assignat parte domine Laure presenti et acceptandi tantam partem possessionis Sancti Viti, juris prefati domini testatoris, in ellectione ipsius domine Laure quantam capiunt dicte libre octo mille imperialium. Et quod dicto domino Pomponio, eius filio et herede instituto ut supra, stante et habitante cum prefata domina Laura, dicta domina Laura sit et esse debeat retrix et gubernatrix et administratix omnium bonorum dicti domini testatoris ac dicti domini Pomponij eius filij. Et quod si dictus dominus Pomponius non posset vel volet stare cum prefata domina Laura, tunc quod eo casu dicta domina Laura habeat usufructum dicte partis seu proprietatis ipse domine Laure, assignate pro ut supra, necnon quartam partem usufructus omnium bonorum ipsius domini testatoris et illa bona mobilia quod melius videbuntur infrascriptis fidecommisarijs et hoc donec et quousque dicta domina Laura steterit in viduitatem per mortem ipsius domini testatoris ac caste et honeste vixerit et quod non possit molestari per dictum dominum Pomponium, remittendo eidem domine Laure confessionem inventarij et fideiussionem, nisi intervenire dolus vel fraus, quo casu dicti domini fidecommissarij nullum jus habeant nec se possint intromittere nec liceat et licitum sit dicto domino Pomponio uti juribus suis contra dictam dominam Lauram non obstantibus aliquibus contentis in presenti testamento.
Item dictus dominus testator dixit, jussit, voluit, legavit et ordinavit quod post mortem ipsius domini testatoris errigatur una capella in ecclesia Sancti Augustini Cremone, inter capellam Sancti Sepulchri, que fuit illorum de Calzavachis et altarem Sancti Augustini sub vocabulo Nativitatis Beate Virginis Marie, cui legavit pro dote ipsius capelle libris quinquaginta imperialibus singulo anno in perpetuum …
Item legavit monasterio et fratribus Sancti Augustini Cremone, pro expensa pro dimidia fienda in constructione capelle magne dicte ecclesie; libris octocentum imperialium et si contingere quod dimidia expensa predicte capelle ascenderet ad maiorem summam quol illud plus dictus dominus Pomponius aius filius et heres institutus ut supra teneatur et obligatus sit expendere. Et quod facta et constructa dicta capella dictus dominus testator legavit et ordinavit quod dictus dominus Pomponius eius filius et heres institutus ut supra teneatue et obligatus sit assignare dicte capelle pro dote ipsius tot ac tantas proprietates ex quibus circiter et verisimiliter haberi et percipi possint libras sexaginta imperialium singulo anno in perpetuum…
Item dictus dominus testator dixit, iussit, voluit, legavit et ordinavit quod per dictum dominum Pomponium eius filius et heredes institutus ut supra dantur et exborsentur monasterio et monialibus Sancte Monice Cremone, pro constructione infirmarie dictarum monalium, libras mille imperialium, quas dictus dominus testator habet penes se de bonis nunc quondam domine Baptistine de Ponzonibus quondam uxoris domini Andree de Raymondis eius testatoris quondam patrui…”.
1511, gennaio 11 (1510 ab incarnatione)
Convenzione tra Eliseo Raimondi e Bernardino de Lera per la consegna di 82.000 mattoni presso il monastero di San Francesco. Testimoni: Giovan Battista Stanga Giovanni Maria Dovara e Francesco Pampurino.
ASCr, Notarile, Michele Scalvi, b. 464.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 35.
“Ibique magister Bernardinus de Bocholis dictus De Larea, filius quondam magistri Jacobi, vicinia Sancti Erasmi Cremone sponte etc. confessus fuit et manifestavit ad interrogationem et instantiam magnifici et generosi equitis domini Elisey de Raymondis, filij quondam spectabilis domini Marci, vicinia Sancti Silvestri Cremone, ibi praesenti etc. se habuisse et recepisse et ita in veritate realiter habuit a domino Eliseo, dante et realiter exbursante, libras trecentumvigintiocto imperialium, pro quibus quidem libras trecentumvigintiocto imperialium dictus magister Bernardinus praefato domino Eliseo stipulante dare et consignare promisit miliara octuagintaduo lapidum bene coctorum et asasionorum, conductorum in monasterio Sancti Francisci Cremone per totum mensem junij proximi futuri, su pena et in pena soldorum centum imperialium…”.
1520, febbraio 14
Convenzione tra Giovanni Nicola Raimondi e Vincenzo de Lera per il compimento della costruzione della cappella maggiore di San Francesco, secondo i patti già stipulati da Eliseo e Bernardino De Lera. Testimoni: Giovan Pietro Allia, Alessio Medegoni detto De Freti, ed Evangelista De Rondo.
ASCr, Notarile, Michele Scalvi, b. 467.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 35.
“Fiat mentio de instrumento conventionum et pactarum per et inter magnificum Eliseum de Raymondis parte una et magistrum Bernardinum de Bocholis dictum de Larea parte altera, in quo (…) quod dictus magister Bernardinus teneretur et obligatus esset facere et construere capellam majiorem in ecclesia Sanctii Francisci Cremone, cum duabus alijs capellis adhesis dicte capelle maiori, una ab utraque parte, longitudinis et latitudinis de quibus in dicto instrumento, faciendo columnas et omnes pilastros et archonos a parte inferiori dicti totius hedefficij de lapidibus intaliatis, iuxta dessigna subscripta per prefatum dominum Eliseum et Antonium de Bocholis dictum de Larea, filium dicti magistri Bernardini dimissa et relaxata penes massarij consorci et ad laudem et secundum commissionem et impositionem factarum per magistrum Paulum del Sacha et magistrum Evangelistam de Rondo, in quo hedefficio dictus magister Bernardinus teneretur ponere miliaria ducentum lapidum choctorum usque et per totum mensem decembris nunc proximum futurum. Residdus vero de tocius hedefficijs dictus Bernardinus tenereturfinire ad beneplacitum dicti domini Eliseij…
Viene riassunto il contratto del 26 maggio 1508. Seguono i nuovi patti tra Giovanni Nicola Raimondi e Vincenzo de Lera.
1520, febbraio 14
Convenzione tra Giovanni Nicola Raimondi e Santino del Mozzo per il completamento del coro di San Francesco. Testimoni: Alessio Medegoni, detto De Freti, Evangelista de Rondo e Paolo Bembo di Francesco.
ASCr, Notarile, Michele Scalvi, b. 467.
Pubblicato da Visioli 2001, pp. 35-36.
“Ibique magnificus dominus Johannes Nicolaus de Raymondis, filius quondam magnifici equitis domini Elisey, vicinie Sancti Silvestri Cremone parte una et magister Santinus de Mucio filius quondam magistri Andrioli, vicinie Sancti Michaelis veteris Cremone, parte altera, devenerunt et deveniunt ac inter se se fecerunt et tenore huiusmodi publici instrumenti faciunt infrascriptas conventiones et infrascripta pacta videlizet quod dictus magister Santinus teneatur et obligantus sit complere et perficere capellas alias inchoatas in ecclesia Sancti Francisci Cremone per magistrum Bernardinum de Bocholis dictum de Larea, videlizet capellam maiorem dicte ecclesie cum duabus alijs capellis, una ab utraque parte dicte capelle maioris, juxta formam et tenorem instrumenti conventionum et pactarum alias factarum per et inter prefatum magnificum nunc quondam dominum Eliseum quondam patrem prefati domini Nicolay parte una et dictum nunc quondam magistrum Bernardini de Bocholis dicti de Larea parte altera pro construndo dictas capellas de quibus conventionibus constat publico instrumento rogato per me notarium infrascripum sub 1508 indictione undecima, die vigesimosexto mensis may …
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod dictus magister Santinus hinc ad festam Sancti Martini proximam futuram teneatur et obligatus sit facere et construere in dictis capellis duas pontatas et ponere lapides, matonos et quodcumque aliud genus lapidum, tam artificialium quam aliter, joxta formam et tenorem dicte conventionis de quibus superius mentio fit, quos lapides prefatus Johannes Nicolaus teneatur et obligatus sit solvere dicto magistro Santino videlizet lapides ad rationem et computum librarum quinque et soldorum duorum cum dimidio imperialium, pro quolibet miliario conducto super loco predicto tavelotos ad rationem et computum librarum sex et soldorum quindecim imperialium pro quolibet miliario tavanellos et tegulas seu cupos ad rationem et computum librarum decem imperialium pro quolibet miliario tavellas et tavelonos a brachio et matonos a solando ad rationem et computum librarum tredecim imperialium pro quolibet miliario matonos a brachio ad rationem et computum soldorum duorum et denarios tredecim imperialium pro quolibet matono omnia conducto super loco dicti hedefficij.
Item convenerunt ad invicem dictas parte quod prefatus dominus Johannes Nicolaus teneatur et obligatus sit dare et solvere dicto magistro Santino pro eius mercede faciendi et complendi hedefficium predictum ad rationem et computum soldorum quinquaginta imperialium pro quolibet miliario lapidum in opera quod lapides mensurari debeant per duos extimatores expertos per ipsas parte elligendos, respectu hedefficij construendi per ipsum magistrum Santinum.
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod dictus magister Santinus teneatur et obligatus sit poenere omnia lignamina necessaria causa faciendi et complendi dictum hedefficium respectu lignaminum quod non habeant permanere in dicto hedefficio ipso domino Johanne Nicolao dante et solvente dicto magistro Santino libras quinquaginta imperialium pro una vice tam respectu dictorum lignaminum ponendum ut supra. Quam primum dictus magister Santinus incepit facere pontes pro faciendo dictum hedefficium; qua lignamina successive remaneant et remanere debeant dicto magistro Santino et sint jure proprij dicti magistri Santini.
Itam convenerunt ad invicem dicte partes quod prefatus Johannes Nicolaus teneatur et obligatus sit poenere omnia et quecumque alia lignamina et feramenta que habeant et debeant permanere in dicto hedefficio necnon calcinam et sablonum conductos in loco dicti hedefficij, juxta formam et tenorem dicto instrumento conventioni de quo sub mentio sit pro ut necesse erit residdum vero dicti hedefficij dictus magister Santinus teneatur et obligatus sit facere seu fieri fecere ad bene placitum praefati domini Johannis Nicolay.
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod prefatus dominus Johannes Nicolaus teneatur et obligatus sit dare et solvere suprascripto magistro Santino ad omnem eius requisitionem libras ducentum imperialium ad computum precij lapidum et alliorum ut supra expressiorum et eius mercedi faciendo et construendo ut supra ex quibus libris ducentum imperialium dicto magistro Santino (…) eius mercedis donec dictum hedefficium completum fuerit. Relique vero libra centum imperialium compensari debeant per dictum magistrum Santinum in dicto hedefficio hoc anno fiendo.
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod dictus magister Santinus teneatur et obligatus sit dare et consignare omnes lapides et laboreria necessaria pro complendo dictum hedefficium conditione ut supra precio superius expresso pro quibus lapidibus et alijs laborerijs dando ut supra sibi satisferi debeat hoc modo videlizet conditione miliaribus vigintiquinque lapidum et aliorum laboreriorum pro ut necesse erit as locum dicti hedefficij per dictum magistrum Santinum prefatus Johannes Nicolaus teneatur et obligatus sit solvere dicta miliaria viginti quinque lapidum et alliorum laboreriorum pro ut supra ad rationem et computum praedictos et sic deinde conditione alijs miliaribus vigintiquinque lapidum et alliorum laboreriorum similiter satisfieri debeat de dictis miliaribus vigintiquinque lapidum ad rationem et computum predictorum; et sic sucessive donec completum fuerit opus sei hedefficium praedictum.
Item convenerunt ad invicem dicte partes quod dictus magister Santinus teneatur et obligatus sit intonegare totum dictum hedefficium intus a solo terre super extra vero dictum hedefficium debeat relaxare lapides politos et cantonos pilastros intaliatos.
Et hec omnia in presentia et cum consensu Vincentij de Bocholis dicti de Larea filij et heredis dicti magistri Bernardini…”.
1523, giugno 5
Inventario dei beni di Eliseo Raimondi (pretese sull’eredità da parte di Tommaso Raimondi di Giovanni Nicolò, figlio naturale)
ASCr, N, Gio. Francesco Sordi, filza 457.
Inventarum bonorum relictorum in hereditate Aequitis Elisei Raimondi confectum a D. Lautentia de Asijs Avia Thome de Raymundis Filij quondam domoni Johannis Nicolai.
…
Casa da nobile vicinia S. Silvestro e tre altre case contigue.
…
Primo una domus, seu petia terra casata copata, murata, et solerata com curte, duobus putheis, canepa subterranea furno et alijs edifitijs in ea, sita et jacens in Vicinia Sancti Silvestri Cremone, quantoggi sit, cui coheret a tribus partibus strata, et ab alia Magnifici domini eques Pompomius de Raimundis.
Item una alia domus, seu petia terre casata, cupata, murata et solerata cum curte, Putheo, furno et alijs edefitijs in ea, sita et jacens in Vicinia Sancti Silvestri Cremone quantoggi sit, cui coheret ab una parte strata sedilis, ab alia parte Heredes domini Hohannis Nicolai, et ab alia strata et ab alia quidam domus vendita d. Carolo della Penna ad livellum ut apparet instrumento rogato presso domino Michaeles de Scalve Notarium Cremone quantoggi sit.
Item una alia domus, seu petia terre casata, cupata, murata, et solerata cum curte, putheo, canepa subterranea cum uno Horto quantoggi sit, sita et jacens in Vicinia predticta Sancti Silvestri, cui coheret ab una parte M. Carolus della Penna predicta domo, ab alia stricta sedilis, ab alia illi de Reggio, et ab alia strata.
…
1770, gennaio 31
Richiesta di Barbara Raimondi di liberare la casa dal fedecommesso, con allegata relazione e perizia dell’ing. Giacomo Verdelli.
ASMi, Senato, Fedecommessi, b. 544.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 56.
In virtù del fedecommesso, il palazzo rimase in capo ai Raimondi sino al 700 quando venne ereditato da Barbara di Francesco, moglie del marchese Giuseppe Manfredi. Nel 1770 Barbara Raimondi presenta al Senato di Milano una supplica per trasferire il fedecommesso a possedimenti terrieri. Nel documento si ricorda l’ampiezza dell’edificio, che comprendeva all’epoca più appartamenti, suddivisi tra piano terreno e piano nobile, oltre a cantine, solai, rustici e una piccola casa annessa recentemente situata a ovest del palazzo. Si ricorda anche che il palazzo era rimasto incompleto dalla morte del suo committente.
1771 gennaio 30
Vendita del palazzo Raimondi dalla marchesa Barbara ad Antonio Lodi
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.1
Ratifica fatta dalla marchesa donna Barbara Raimondi del fu don Francesco e vedova del marchese don Giuseppe Manfredi, della vendita di una casa da nobile o palazzo in Cremona, in parrocchia di San Silvestro con rustico, cantine e piani superiori, e con altra casetta annessa, il tutto confinante con la strada da porta San Luca alla collegiata di Sant’Agata, con un vicolo con la via Belcavezzo e con proprietà Soresina Vidoni, la qual vendita fu fatta a Niccolò Bartoli che dichiarò di aver acquistato per il marchese don Antonio Lodi per il prezzo di L. 17307, pari a zecchini di Firenze 1103 e L.17.
E perchè la detta casa era soggetta a vincolo di primogenitura, istituita dal fu nobile Eliseo Raimondi, con suo testamento 1 giugno 1508 rogato da Michele Scalvi, la venditrice trasferisce lo stesso vincolo su 146 pertiche di terra in Polengo.
“… Nominatim de Palatio Juris Hereditarie prefate Nobile Domine Marchionisse Donne Barbare Raimondi Manfredi siti in vicinia Sancti Silvestri huius Civitatis Cremone, consistenti in diversis appartamentis inferioribus et superioribus, sitis familiaribus, et rusticis, cellis vinarijs, ac solarijs de super, nec non de una domuncula annexa, et connexa eidem Palatio, cui toto Palatio comprehensa dicta domuncula, coherent a mane viaque e Porta Divi Luce tendit ad Ecclesiam Insignis Collegiate Sancte Agathe, a Meridie viaculum, a sero via appellata il Belcavezzo partim, et in partim jura Nobilis Domini Marchionis don Cesaris Sorexine Vidoni, et a Monte jura pariter eiusdem Nobili Domini Marchionis Sorexine Vidoni, mediante muro toto huius juris, salvis (…).
… ex dicto Pallatio hodierna die percipit tantum annum redditum, seu fictum librarum sexcentum de nitido monete late et comiter Cremone currentis, propter malum statum eiusdem, et precipue propter solaria vetistate detrita, et in magna parte defficientia, pro quorumrefactione maximis opus esset expensis, et numquam ex affictu retrahere poterit congruam reintegrationem propterea ad predictam venditionem devenerit cum assensu prestito a prefato Nobile Domino Marchese Manfredi eius Marito …
al documento è allegata una copia della supplica: Littere Patentes Senatus Excellentissimi. Dierum 22 Julij et 23 Augusti 1770…
- 31-32: “Aliud insuper malum factum contra se habet dictum sedimen, quod scilicet memoratus Testator, dum illud edificabat, decessit (sic) dicto anno 1508. Fabrica nundum ad finem perducta, relicto sic opere imperfecto, quod successive imperfectum semper remansit, prout ad huic de presenti reperitur, quo agendo de structura antiqua et obsoleta non expedit illam continuare et perficere, etiam si non concurrerent dicte cetere difficultates. quia perficiendo dictam Fabricam ades antiquam, non esset quam expensas proijscere. Illam vero non perficiendo, Domus semper remanet imperfecta, ultra illius antiquitatem aliasque infelicitates supra relatas.”
…
Si riassume il testamento di Eliseo Raimondi, rogato da Michele Scalvi il 6 giugno 1508:
“Item dixit, jussit, voluit ordinavit, ac legavit prefatus Dominus testator quod per infrascriptos ejus fideicommissarios, vel maiorem partem eorum, una cum dicto Domino Joanne Nicolao ejus filio, et herede ut supra instituto de redditibus proventibus, et fictis hereditatis prefati Domini Testatoris emi debeat una proprietas, seu plures, dummodo non excedant quattuor, in qua, seu quibus expendi debeant libre octomille Imperiales, que locari debeat, seu debeant in Emphiteusim perpetuam, ex qua, seu quibus ab uno habili, et idones fictalitio, seu pluribus dummodo non excedant quattuor tam facultate solvendi, quam facilitate conveniendi percipi possint de ficto singulo anno in perpetuum libre quatuorcentum Imperiales ad hunc finem, et affectum quod Primusgenitus prefati Dominus Johannea Nicolai, et Primusgenitus primigeniti usque in infinitum legitimus et naturalis, et de legitimo matrimonio procreatus dictas libras quattuorcentum Imperiales singulo ano in perpetuum, et conctis futuris temporibus habeat, et habere debeat pro manutentione, et honore prefati Domini Testatoris, nec non Domus seu petia terre casatam, cupatam, muratam et soleratam cum tribus curiis, Putheo, Furno, canepis subterraneis, et aliis edificiis in ea super dicta petia terre consistentibus, quantacumque sit juris prefati Domini Testatoris, et in qua de presenti Dominus Testator stat, et habitat cum quacumque alia ampliatione, et seu additione fienda quandocumque per prefatum Dominum Testatorem, cui Domui seu petie terre casate coheret a tribus partibus via, ab alia Magnificus et Generosus Eques Doctor Dominus Thomas de Rajmundis eius Domini Testatoris Frater, casu vero quo unus ex dictis primogenitis legitimis, et naturalubus, et de legitimo matrimonio procreatis ut supra decederet nullis superstitibus seu post se relictis …”
Si specificano le modalità della linea di primogenitura per il fidecommesso.
Da c. 45v segue la relazione dei periti del Collegio degli Ingegneri di Cremona, datata 20 maggio 1770, nella quale si descrive il palazzo:
“…Casa Rajmundi posta nella vicinanza di Sancto Silvestro di questa città di Cremona, con l’adiacenza d’altro picciolo Casino contiguo, tutta goduta in due appartamenti inferiori, e due superiori con pochi solari, scuderja, Fenili, e cantine tutti amalorati …
1774, marzo 10
Vendita fatta dalla Confraternita del SS. Sacramento nella Parrocchiale di San Silvestro a Cremona, al marchese Antonio Lodi su marchese don Giuseppe di una casa parrocchia di San Silvestro e incorporata nel palazzo Raimondi soggetta all’annuo livello di un denaro di Cremona, verso la chiesa stessa, e di soldi 51,2 pure di Cremona verso la Congregazione di San Paolo, sotto l’invocazione dei SS. Giacomo e Vincenzo pure di Cremona, e come da rogito 13 giugno 1569 notaio Giovan Battista Torresino, per il prezzo di L. 1859.16.9 di Cremona.
Rog. Francesco Saverio Simoni e Giuseppe Gio.Batta Pellizzari notai di Cremona. Copia.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.2
“… Alla cui piccola casa ha coerenza a mattina un vicolo, a mezzo giorno una strata chiamata della Campana, verso sera il Nobile Signor Marchese Compratore, salvo sempre il diviero (diritto???) di esigere i livelli predetti …”
1776, febbraio 1
Ricognizione in direttario fatta dal marchese don Antonio Lodi verso il Prevosto del venerato collegio dei Padri Barnabiti di San Vincenzo in Cremona, per una casa in parrocchia di San Silvestro, contigua a palazzo Raimndi, e incorporata nel rustico di detto palazzo, ora di proprietà del predetto signor Marchese Lodi, soggetta a un livello annuo di soldi 51 di Cremona, come da atto 10 marzo 1774. Atto rogato da Giuseppe Gio.Batta Pellizzari notaio di Cremona. Copia autentica.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.3.
“…detta casa contigua al palazzo Raimondi, ed alla quale allora confinavano a mattina, e monte il nobile signor don Francesco Raimondi, a mezzo giorno Strada, a sera altra strada deòòa il bel Cavezzo, salvo errore…”
1780, gennaio 9
Il m.se Antonio Lodi vende la casa al sig. Nicola Nicolai, vendita ratificata il 15 gennaio 1788
ASCr, Notarile, Stefano Pisenatti, filza 7793.
1790, agosto 3
Vendita alla pubblica asta fatta dalla massa concorsuale dei creditori dell’oberato Nicola Nicolai, al notaio dott. Imerio Luigi Maffi, il quale dichiara di acquistare per il conte don Antonio Crotti, del palazzo già Raimondi in parrocchia SS. Silvestro, minutamente descritto e coerenziato, per il prezzo di L. 74.600 di Cremona, e coll’obbligo al compratore di corrispondere l’annuo livello di soldi 51 ai padri Barnabiti del qual palazzo il predetto Nicolai aveva avuto vendita dal marchese don Antonio Lodi con scrittura privata il 9 genaio 1780 ridotta a pubblico strumento con rogito il 15 gennaio 1788, notaio Stefano Pisenati. Rog. Imerio Aluisio Maffi e Antonio Pavesi notai in Cremona.
Copia autentica, unito un certificato con sunto dell’atto.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.4
Pubblicato da Jean 2000, p. 256; Visioli 2001, pp. 56-57
Si veda anche ASCr, Notarile, 8030
“…In Città. Casa d’abitazione Vicinia San Silvestro.
La maestosa facciata vestita da capo a fondo di marmi sodamente architettati. L’ingresso a cui corrisponde un spazioso cortile ornato di diciotto colonne di marmo con simmetria distribuite imprimono una giusta idea dell’abitato, ed insieme del gusto di fabricare nel secolo decimo quinto.
Si entra alla destra in una sala, a cui succede una camera ambedue corrispondenti alla strada; quindi piegandosi continua il destro braccio con altre tre stanze, l’ultima delle quali è un’ampia sala con camino di marmo, e solaro industriosamente lavorato che fa punto all’abitazione civile da questo lato a piano terreno.
Progredendo è puntuale una scala di marmo famigliare che porta con distribuzione alli superiori, così un’altra coerente per discendere alle cantine. Una dispensa, La cucina, una corticella che cinge i comodi relativi che vanno incontro all’atrio di prospetto alla Porta, chiudendo appunto il destro braccio.
Ritornando da capo vi sono due camere grandi a sinistra della porta comodissimea un custode di casa. Con un passaggio
da queste si comunica a due buone stanze che ricevono la luce dalla strada di San Silvestro del pari che a un camerino. Un coerente anditello dirige alla scaletta famigliare, e un andito mediocre forma la sortita alla strada di mezzo giorno immediata alla Parocchiale.
Un altro dirimpetto alla porta oltre il citato ampio cortile serve di passo alla corte rustica, e alla sinistra una cucina con quanto ne fa di bisogno al di lei uso, che serve alle descritte camere verso San Silvestro.
La corte rustica ha un staletto da cavalli in angolo di levante, e mezzo giorno con fienile superiore. La porta da carri in poca distanza. Comode rimesse verso ponente e scuderia grande che corrisponde all’opposta strada, e che anzi alla medesima comunica con portina distinta, e qui con regola si vede il pozzo, il vaso, la scala, che porta al fienile, di maniera che tutto si adempie senza disturbo degli abitatori.
Una scala di marmo situata sotto la sinistra loggia del cortile trasporta agli appartamenti superiori tutti disimpegnati dal loggiato che ugualmente formato con diciotto colonne di marmo corrisponde all’inferiore.
Cinque sono le camere tendenti alla strada del corso colle finestre ben diffese da tellari di rovere lastre, scuri e griglie.
Tre camere poi si distendono sul braccio destro, e tre pure sul sinistro lato. Quattro camerini sopra il menzionato atrio, due camere verso la corticella famigliare. Scalette agli angoli di secreta comunicazione. Finalmente dieci mezzanini ancora al di sopra con metodo distribuiti conchiudono il fabbricato.
Casa insomma ben proveduta di cantine di ogni comodo, sicura nei fondamenti, forte nella sua struttura in ottima situazione, e di un’area, che rileva due pertiche di terreno: casa di dissoggetta da ogni severità, poiché ha per limite verso levante la strada conducente alla Porta San Luca; verso mezzo giorno la strada di San Silvestro, e secondo l’antica sua denominazione appellata Tutti in piedi; verso ponente in parte la strada detta Belcavezzi, e parte il Nobile Marchese Vidoni quale occupa poi tutto il lato di Tramontana con muri divisori.
Si avverte che una porzione del rustico verso sera è livellario verso il collegio dei Padri Barnabiti di San Vincenzo di lire due, soldi undici moneta di Cremona, come pure della metà di un denaro annualmente verso la Parrocchiale di San Silvestro …”.
1803, maggio 16
Inventario della sostanza del fu Antonio Crotti (con descrizione e planimetria di palazzo Raimondi).
ASCr, Notarile, Giuseppe Simoni, b. 7913, allegato in atto del 2 aprile 1810.
Pubblicato da Jean 2000, p. 256.
1810, aprile 2
Inventario dei beni di Antonio Crotti, con allegata planimetria del piano terreno di palazzo Raimondi.
ASCr, Notarile, Giuseppe Simoni, b. 7913.
“Descrizione, Stima e Divisione della sostanza stabile lasciata dal fu Cittadino Antonio Crotti. 1804.
… Palazzo detto altre volte Raimondi posto nella contrada di Porta San Luca al n. 879 sonsistente in appartamenti terreni e superiori, due cortili uno dei quali con porticati sostenuti da colonne di vivo, scuderia grande, fienile e tre rimesse, con cantine sotto la maggior parte del fabbricato, due pozzi, forno, e tutti gli altri luoghi domestici di cucina e di rustico, come dal tipo D in fine della presente.
E’ descritto nelle tavole censuarie della parrocchia di San Silvestro al N.35 con l’estimo di Soldi 611._.5. ed al N.36 cpn l’estimo di Soldi 62.3._., che è livellario per questa parte al Colleggio de’ P.P. Barnabiti di Cremona di annue lire due, soldi undici e denari due queste corrent, che si pagano alla fine di cadaun anno; ed al Priorato di San Silvestro dei sei duodecimi di denaro alla fine pure di ogni anno.
Vi sono per coerenza a Levante la Contrada di Porta San Luca, a mezzo giorno il vicolo Raimondi, a ponente òa contrada della Campana, ed a tramontana la casa Vidoni con muri di fabbricato divisori.
Ita la Porta grande civile a Levante verso la Contrada San Luca, un Portone rustico a mezo giorno verso il vicolo Raimondi, ed una portina con rastello di ferro in opera a ponente nella Contrada della Campana”.
1827, giugno 24
Certificato che nella divisione fatta appunto in detto giorno dell’eredità della fu contessa Vittoria Canzi, tra i di lei figli il palazzo Raimondi è stato assegnato al conte don Giuseppe Crotti.
Originale a rogito Carlo Raimondi notaio in Cavatigozzi.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.7.
1827, novembre 19
Vendita da Giuseppe Crotti al principe Giovanni Soresina Vidoni
ASCr, Notarile, Giuseppe Simoni, b. 7922
1827
Ratifica dell’atto di vendita fatta il 14 agosto 1827 dall’ingegner Giuseppe Colombi, come procuratore del conte Giuseppe Crotti al rag. Francesco Guindani procuratore generale del principe don Giovanni Vidoni, del palazzo Raimondi in contrada di porta San Luca in Cremona, ad esso conte Giuseppe Crotti pervenuto nella divisione dell’eredità materna, per il prezzo di L. 33500.
La ratifica è fatta rispettivamente dal conte Crotti e dal principe Soresina; il palazzo è soggetto a censo livellario di ½ soldo verso il priorato di San Silvestro.
Rog. Giuseppe Simoni fu Francesco notaio in Cremona.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.8.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 57.
“… il signor conte Giuseppe Crotti volontariamente per se e suoi heredi a titolo e none di vendita a proprio e perpetuo e libero allodio, ha fatto e fa vendita al prefato signor principe De Soresina Vidoni …Nominatamente del palazzo situato in questa città di Cremona nella contrada Porta San Luca al numero civico ottocento settanta nove … il qual palazzo consiste in appartamenti al piano terreno, e superiori, due cortili, uno dei quali con porticati sostenuti da colonne di vivo, scuderia grande, fenile, tre rimesse, e cantine sotto la maggior parte del fabbricato, due pozzi, forno, ed altri comodi faligliari di cucina, e rustici…”.
1837, agosto 5
Vendita fatta dalla principessa Elena Soresina Vidoni nata contessa Boturlin vedova del fu Principe Giovanni Soresina Vidoni e come tutrice della figlia minorenne Carolina al tenente Zaccaria Pummer del palazzo Crotti in contrada porta San Luca in Cremona, per il prezzo di L. 36.900.26 austriache.
Rog. Carlo Rimoldi notaio in Cavatigozzi.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.9.
“… al qual palazzo confinano a levante la contrada Porta San Luca, a mezzo giorno il vicolo Raimondi con diverse rientranze, a ponente per la maggior parte la contrada Campana, indi per fatto rientrante altre ragioni della prefata Minorenne Contessa Carolina de Soresina Vidoni con muri divisori e comuni fino alla sommità dei rispettivi appoggi, a ponente (?) le paralzate di esclusiva pertinenza dei Fabbricat, ai quali servono , ed a monte altre ragioni della stessa minorenne contessa Carolina con muri divisori, e comuni dapprima a tutta altezza del tetto dei (…) dell’ora descritto Palazzo, indi di fronte al Cortile pure (…) fino alla linea determinata dalla sporgenza di due viottoli, e d’una (…) agli stessi adiacente, ed infine per rifatti sporgente le dette altre ragioni della minorenne contessa Carolina con muri divisori e comuni a tutta altezza del fabbricato confinante, essendole sopra alzate di questa ragione, che però le più vere coerenze…”.
1838 dicembre-1842
Carteggio della Congregazione Municipale di Cremona relativo all’alloggio nel palazzo Raimondi, dato a un generale austriaco dal tenente Zaccaria Pummer e disdetto dalla marchesa Orsola dopo l’acquisto del palazzo stesso.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.10.
Pubblicato da Visioli 2001, p. 57.
“Cremona li 6 agosto 1838.
… Dalle premesse ispezioni ne rilevarono l’alloggio costituito da un camerone al piano terreno sotto il portico immediato alla porta d’accesso della casa, e destinato, come dicesi per la cancelleria del signor Generale, successivamente della scala di vivo comoda e decente immittente ai locali superiori, di due stanze alla destra della scala per l’Aiutante di fronte dei locali del signor Generale cioè d’un’anticamera grande, di una sala grande di ricevimento, d’una stanza grande da letto, d’altra stanza attigua per sala con camino, d’altra stanza con camino per gabinetto, dietro a quest’ultima c’è uno stanzino per uso di bagni, e di altro per famigliare, e servibile anche per un piccolo letto, e che poi questi valgono anche per disimpegno di passaggio. In seguito una scala segreta che ha passaggio dal cortile, e che mette a quattro stanze grandi al secondo, e terzo piano per domestici, e successivamente al sito della scala una cucina grande con camino e fornelli, ed una stanza da famigliare consecutiva in cui evvi il secchiaio, un pozzo, ed una latrina chiusa da muri, e garantita da serramenti. Ritornati al cortile riscontrasi una stalla comoda, e compiuta in ogni parte per soli otto cavalli, ed una rimessa grande servibile per cinque legni, sulla quale il signor Locatore ha dichiarato di non poterne disporre che di una metà per l’alloggio in discorso.
La commissione unanimemente ha dichiarato il detto alloggio tanto nei locali che nella stalla e rimessa conveniente all’indennità dell’alloggio per un Generale ed Aiutante e ravvisando tutti i menzionati locali in stato decente, di conveniente proprietà, e come forniti i medesimi di conveniente mobigliare, e di comodità pel servizio lo hanno dichiarato accettabile in appoggio alle veglianti norme.
L’Assessore Municipale però per l’interesse del Comune ha trovato di giustamente aggiungere che è frequente il caso in cui i Signori Generali sono forniti di un numero maggiore di cavalli della loro competenza, oltre quelli dell’Aiutante, e che quindi per queste cose, volendo il Municipio, come ha sempre di buon grado praticato, provvedere al servizio nello stesso locale d’alloggio, trova affatto insufficiente la stalla di soli 8 cavalli. E che quindi il Municipio sarebbe nei casi impossibilitato a provvedere al servizio, molto più che d’improvviso sopravviene il bisogno.
Inoltre non vedrebbe conciliabile l’uso promiscuo della rimessa col proprietario della casa. A questo però convenendo il Signor Locatore ha dichiarato di prestarsi a fare una divisione con assata, e con separato ingresso della rimessa destinata che resta sul lato di mezzodì del cortile in contiguità al portico, ogni qual volta lo venisse richiesto dalla circostanza a dettame del Municipio, e con cui resterebbe tolto l’asserito diffetto del servizio…”.
1840??
Progetto di vendita da parte di donna Francesca Asti Pummer alla marchesa Orsola Magio. Sono comprese nel prezzo di L. 57.700 “in buona moneta d’oro e d’argento”,“otto colonne di marmo ed altrettanti capitelli fuori opera”.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.12. 1
Cfr. Biandrà, p. 349.
1841, settembre 22
Vendita del palazzo da parte della nobile Asti Pummer alla marchesa Orsola Magio ved. Trecchi.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.12.
Cfr. Biandrà, p. 349.
“… La nobile acquisitrice ed i suoi successori aventi causa, non potranno, in qualsivoglia futuro tempo, istituire direttamente, né col mezzo di inquilino, alcuna filanda di seta in detto palazzo, né esercitare vendita di vino al minuto, ovvero albergo o trattoria, come pure non potranno giammai formare alcun incavo per stipi od altro uso nei muri dividendi di esso palazzo sull’attiguo palazzo de’ Soresina Vidono, e molto meno praticare aperture sia in forma di finestra, sia per altro modo, abbenché si trattasse di muri d’esclusiva ragione del proprietario del ripetuto palazzo…”.
1841, settembre 28
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.10.
“Alla Rispettabilissima Congregazione Municipale della Regia Città di Cremona.
Con istromento del giorno 22 corrente mese rogato dal notaio Dottor Luigi Donelli la Nobile Signora Orsola Magio Trecchi, col mezzo dell’infrascritto suo procuratore speciale, ha fatto acquisto del palazzo Asti Pummer posto in questa città al civico n. 879, parte del quale è attualmente destinata per l’alloggio di un Signor Generale ed Aiutante in forza di appuntamento 25 luglio 1838.
E siccome tornerebbe grave alla Nobile Compratrice il non aver libero nella totalità il detto Palazzo se non se allo scadere del seiennio incominciato col giorno 1 agosto 1838, così valendosi del patto espresso nella scrittura 29 dicembre detto anno, portante la facoltà in caso di vendita di rescindere il contratto mediante il preavviso di un anno, prega cotesta Congregazione Municipale di dare le disposizioni opportune acciò entro un anno decorrendo da questo giorno sia altrimenti provveduto all’alloggio del signor Generale, e resti a libera disposizione di essa Nobile Compratrice anche la parte del detto Palazzo come sopra locata…”
1846, dicembre 4
Invito della Congregazione Municipale alla Marchesa Orsola Magio ved. Trecchi a far riparare la gronda del palazzo.
ASCr, Archivio Trecchi, 154, fasc.11.
“Constatando l’Ufficio che la gronda del di Lei Palazzo alias Crotti lungo il corso interno della città ha bisogno di urgenti opere di riparazione, il Municipio si permette di pregarla ad impartire gli opportuni ordini per la sollecita esecuzione degli occorrenti lavori a togliere ogni pericolo alla sicurezza del pubblico transito”.
1872, giugno 7
Richiesta di Antonio Fieschi di sostituire la guscia superiore della facciata principale con un cornicione
ASCr, CC, p.m., 1868-1946, b. 1135.
