Milano, Palazzo dei duchi di Urbino (Palazzo Salvatico)

Palazzo dei duchi di Urbino (Palazzo di Elisabetta da Robecco; Palazzo Salvatico) a Milano 

Roberta Martinis

Milano, Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio

Milano, via San Maurilio, 19 (edificio parzialmente esistente)

Passaggi di proprietà:

  • Elisabetta da Robecco
  • Federico Montefeltro ed eredi, duchi di Urbino (1468-1486)
  • Lorenzo de Medici (1486-1492)
  • Duchi di Urbino (1492-1498)
  • Ambrogio de Rosate (1498-1500)
  • Ermodorio Minerino da Spoleto (1500)
  • Giovanni Angelo Salvatico ed eredi
  • Benigno Bossi ed eredi

 

Il palazzo in via San Maurilio 19 a Milano, noto come palazzo Salvatico, con cortile progettato da Cristoforo Solari a partire dal 1520 (Gatti 1976), contiene le stanze della residenza milanese donata dagli Sforza a Federico da Montefeltro (Franceschini 1950). Nell’edizione di Vitruvio del 1521, Cesariano descrive il palazzo (a cantiere aperto) dotato di un atrio all’antica, a pianta centrale, illuminato dall’alto, posto, stando all’illustrazione, al fondo del cortile: «una specie di atriolo periptero seu monoptero tholata, che proprio apresso li antiqui erano dicte le case vel aede, et consimili palatii rotundi quali per la suprema apertura si po fare luminoso et claro infine in basso, como in Mediolano è facto una consimile apertura in lo palatio dil Clarissimo Patricio et Regio Senatore Domino Joanne Angelo Sylvatico» (Vitruvio 1980).

Tale descrizione adotta termini del tutto estranei al trattatista lombardo, tanto che sembra lecito assumere che egli si trovi al cospetto di un’architettura il cui significato è legato strettamente alla denominazione: atrio, come del resto aveva ben colto l’erudito notaio-architetto Maffiolo da Giussano dell’atto di vendita del palazzo nel 1498 da parte di Guidobaldo da Montefeltro ad Ambrogio da Rosate, uno degli uomini più vicini a Ludovico il Moro (Martinis 2008).

La casa del duca di Urbino è una vera e propria architettura contesa, che ha origine da una donazione ducale del 1468 di Galeazzo Maria Sforza a Federico da Montefeltro. Residenza stabile dell’oratore Camillo de’ Barzi sino alla morte del duca di Urbino del 1482, negli anni successivi, quando la proprietà urbinate risulterà meno salda, il palazzo verrà utilizzato dagli Sforza come bene di scambio con i Medici appena “sfrattati” dal palazzo del Banco Mediceo, per un soggiorno previsto a termine, dal 1486 al 1492 (Martinis 2003). Dopo l’uscita di scena dei fiorentini, pur rimanendo in capo ai Montefeltro, e nonostante le reprimende di questi ultimi, la casa verrà utilizzata sempre dagli Sforza come foresteria diplomatica sino al 1498.

Nel lungo percorso compiuto dalla trattatistica quattro-cinquecentesca intorno all’identificazione dell’atrio della casa antica, un solo autore ammette per esso una forma e posizione così particolari: Francesco di Giorgio Martini. Nella riflessione grafica e teorica martiniana intorno all’edilizia residenziale, l’atrio è spesso identificato con una stanza interna, di forma centrica, aperta alla sommità con un lume superficiale, inteso come una presa di luce circolare: una configurazione che appare effettivamente replicata nella casa del duca di Urbino (e che, dopo essere stata tagliata a metà da un solaio in occasione di restauri successivi, oggi si presenta in forma di due ambienti centrici sovrapposti, di cui il superiore mantiene il «lume superficiale»).

Se la donazione ducale deve aver innescato una gara di magnificenza e liberalità, è lecito ipotizzare che Federico da Montefeltro non si sia sottratto all’obbligo di etichetta, e abbia ricambiato il dono con un intervento appropriato che ne aumentasse il decoro in abbellimento della città ospite (come del resto aveva fatto Cosimo de Medici all’epoca della donazione del palazzo del Banco mediceo).

Quando poi, nella lunga serie di alterne fortune nelle sue relazioni con gli Sforza, Federico potrebbe avere commissionato i lavori alla residenza milanese? Per dare luogo a un progetto di riforma dell’edificio e per avviare i lavori la sovrastanza del suo fiduciario Camillo de’ Barzi – residente nel palazzo dal 1468- sarebbe stata più che sufficiente. Nonostante le crisi politiche che intercorrono tra Urbino e Milano, il canale dei rapporti diplomatici si mantiene costantemente aperto: la sede feltresca non viene mai chiusa, né requisita dalla Camera ducale, almeno fino alla morte di Federico. È possibile che gli urbinati siano intervenuti sul palazzo successivamente al 1474, in coincidenza con il conferimento a Federico della dignità ducale, per ribadire la nuova posizione politica del committente e adeguare la sede diplomatica a nuove esigenze cerimoniali. Nello stesso periodo, è bene notare, riparte il cantiere del palazzo ducale di Urbino.

Un arco temporale più propizio all’operazione promossa appare quello tra maggio e novembre 1477, in cui le attenzioni di Federico sono sommamente concentrate su Milano in coincidenza all’ascesa del segretario ducale sforzesco Cicco Simonetta, suo stretto sodale nella diplomazia milanese. Questo momento felice non ha tuttavia lunga durata: già a novembre con la congiura dei Pazzi i rapporti si fanno difficili. Tuttavia sembrerebbe questa la congiuntura ideale come possibile sfondo per l’operazione promossa nel palazzo donato dagli Sforza: è il momento in cui Federico si sta proponendo come candidato ideale per ridiventare il condottiero principale della Lega, e dunque la promozione di una campagna di lavori al palazzo in contrada di San Maurilio avrebbe rivestito il significato di un ulteriore radicamento in città degli urbinati.

A Milano viene allestita un’operazione edilizia semplice, non particolarmente costosa, rapida ed efficace (è evidente che non vale la pena promuovere lavori costosi): un piccolo oggetto che parla di una pietrificazione dei rapporti diplomatici tra stati alleati. Con un solo gesto – l’inserimento di una sala-atrio ottagonale aperta alla sommità come un tempietto – la casa del nuovo duca di Urbino, signore della guerra e principe delle muse, si sarebbe trasformata in una domus all’antica: ad occhi esperti si deve essere consumato uno scacco alla committenza sforzesca, rendendo anacronistiche con un solo gesto le sperimentazioni dell’architettura milanese, scandite da fregi in cotto scolpito da ordinare al metro.

Questi lavori potrebbero infine avere costituito un’occasione di trasferimento per un architetto urbinate gravitante nell’orbita di Francesco di Giorgio Martini: Donato Bramante, i cui imprestiti dall’architetto senese costituiscono il tessuto di un dialogo a distanza continuo tra i due. Tale ipotesi risulta ora avvalorata dalla disamina della lista «edifiti di Bramante» stilata da Leonardo da Vinci nel Codice L, in cui proprio all’urbinate si assegna il progetto per «Gian della rosa» alias Ambrogio da Rosate (Martinis 2021).

 

Apparato documentario 1466-1876

L’elenco dei documenti qui ordinati cronologicamente intende dare conto della ricerca svolta, non si tratta infatti di una vera e propria appendice documentaria né di regesti. I documenti sono riportati secondo diverse forme: trascrizione, riassunto, stralcio, e la scelta è stata operata di volta in volta in funzione dell’utilizzo del documento all’interno della ricerca.

I documenti trascritti non sono corredati delle previste note paleografiche per indicare il testo non intelleggibile o il supporto scrittorio lacerato, indicati rispettivamente da tre punti e da tre o più asterischi. Il testo omesso viene indicato con i tre punti tra parentesi quadre. Inoltre, data la funzione strumentale di tale apparato documentario, non sono state distinte graficamente le note testuali dalle note paleografiche.

Tutti i documenti, eccetto il n. 01, 01bis, 9bis, si intendono tutti pubblicati nel volume R. Martinis, L’architettura contesa. Federico da Montefeltro, Lorenzo de’ Medici, gli Sforza e palazzo Salvatico a Milano, Bruno Mondadori, Milano 2008.

 

01

1463 agosto 21, Milano.

ASMi, Notarile 1350, notaio Candido Porro, doc. 1031.

Il dottore in medicina Matteo Busti, figlio di Giovanni, abitante a Milano in Porta Vercellina, parrocchia di San Vittore al Teatro, e Alchirolo e Galeazzo della Croce, fratelli figli del fu Bernardo, abitanti a Milano in Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio, si impegnano a fare fare le debite gride entro 15 giorni presso Matteo Busti procuratore di Cristoforo de Pusinis de Pesaro, vicario dell’ufficio di provvisione del Comune di Milano, per la vendita di un sedime sito a Milano in Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio, con edifici, camere, solai confinante da un lato con la strada, dall’altro con la chiesa di San Maurilio, dall’altro con [spazio bianco] in parte e in parte con i beni di Francesco Salvatico, dall’altro lato in parte con beni tenuti dai Lampugnani e in parte con Antonio de Oxnago, dall’altro lato con la chiesa di San Vittore al Pozzo in parte e in parte con i beni di Giovanni Federici, dall’ultimo lato in parte con Antonio de Osnago e in parte con Manfredo Lampugnani.

 

01bis.

1463 ottobre 6, Milano. 

ASMi, Notarile 1350, notaio Candido Porro, doc. 1033.

Come da patti intercorsi tra il medico Matteo Busti, figlio di Giovanni, abitante a Milano in Porta Vercellina, parrocchia di San Vittore al Teatro, e Alchirolo e Galeazzo della Croce, fratelli figli del fu Bernardo, abitanti a Milano in Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio ora il Busti dona a Elisabetta da Robecco, figlia del fu Cristoforo e moglie di Cristoforo del Pozzo, abitante a Milano in Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio, un sedime del valore di 900 ducati d’oro sito a Milano in Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio, con edifici, camere, solai, corte, pozzo, orto, cantine e altre pertinenze confinanti da un lato con la strada, dall’altro con la chiesa di San Maurilio, dall’altro lato in parte con i beni di *** Pietrasanta e in parte con i beni di Francesco Salvatico, dall’altro lato con i beni del detto Francesco Salvatico in parte e in parte con i beni di Antonio da Osnago, dall’altro lato in parte con la chiesa di San Vittore al Pozzo e in parte con i beni di Giovanni Federici, dall’altro lato con i beni di Anastasia de *** in parte e in parte con i beni di Antonio da Osnago e in parte con i beni tenuti a livello da Madrelina Lampugnani.

 

 

1.

1466, Milano.

Infrascripti sonno gli persone quali hano habere per le loro robe datte per la casa faceva fare el condam nostro illustrissimo signore ad Isabetta de Rubecho, haute de dì 23 zugno 1465 perfin adì 6 de marzo 1466.

ASMi, Statistica, cart. 1566, ora in Sforzesco, b. 1626 (ex Miscellanea Storica 136).

Per la storia della topografia di Milano nel Quattrocento, in “ASL”, 1894, I, pp. 517-518

Francesco da Solaro, fratello di Guiniforte, avanza lire 1394, soldi 8, denari 6 per “coloni, balconi et camini”, per “manifacture de uno pezo de marmoro lavorato ad putini et cornixe”, per “uno frontallo de camino lavorato ad fogliami”, per “manifacture de la scalla de marmoro che lavorò a teste, cornixe et fogliami” [la scala si è in camposanto, lo navelletto et lo frontalto del camino ab supra”]. Marmi sono consegnati anche dalla fabbrica del Duomo.

Tra i creditori vi sono: “magistro Zohanne de Gallerà per asse e cantieri”, “magistro Zohanne de Corniano per manifacture de celli de lignamo”, “magistro Zohanne Stremito per lignami”.

Lire 239.5.2 sono dovute a “magistro Melchiore de Lampugnano depinctore, per la pinctura delo portille” e lire 11 a “magistro Antonio da Ro, depinctore per la pinctura de doi camini”.

 

2.

1466 dicembre 8, Milano.

Francesco Solari. prende in conto credito dalla Fabbrica del Duomo parecchie centenarie di marmo per suoi lavori personali.

AFD, Liber gialdus prestantiarum incohatus anno1460, b. 251, f. 178.

Inedito.

“Magister Franciscus de Solario debet dare pro pretio centenariorum 95 marmoris per ipsum habiti et empti a prefata fabrica ad computum s.20 imp. pro singulo centenario, quod marmor datum fuit ei a die 8 octobris anni 1466 usque in diem nono mensis junii anni 1467 incluxive prout patet per scripta

Ambrosii de Crivellis superstitis subtus cassinam magistrorum et laboratorum fabrice existentem in campo sancto prefate fabrice infillata in fillo diversorum anni presentis, in summa vigore mandati facti et subscripti per dominos negociorum gestores prefate fabrice sub die 18 mensis julii anni suprascripti 1467 et infillati in fillo diversorum mandatorum anni ipsius,

in summa                                                                                                                               £95

[…]

Debet habere scriptos in debito Gabrieli de Landriano thesaurario fabrice in libro morello dati et recepti incohato 1463 in folio 243, numeratos die 31 octobris anni 1466 pro parte solutionis certi marmoris eidem dati et venditi per fabricam in ducatis 10 testonis                                                                                                             £41

Item scriptos in debito utsupra in suprascripto libro morello dati in folio 249 a tergo, numeratos die 8 decembris suprascripti anni 1466                                                                                                              £12 s.6”.

 

3.

1468 aprile 16, Milano.

Lavori in casa di Elisabetta da Robecco.

AFD, b. 260, Dati et Recepti, ab 1467, folio 75vL.

Inedito.

“[…] D. Jacobus de Barni thesaurarius prenominatus debet item dare quos recepit predicto die 16 aprilis a Jacobo de Campo occasione promissionis facte pro scala domine Elisabet de Robecho, numeratos per m. Francischum de Solario ex denariis portatis per Sanctinum de Viglevano a Leucho. Scriptos in credito Illustrissimo d. d. Francischo Sfortie  in libro gialdo prestantiarum incohato 1460 in folio 192 a tergo L.50.”

 

4.

1468 aprile 27, Milano.

Lavori in casa di Elisabetta da Robecco.

AFD, b. 260, Dati et Recepti, ab 1467, folio 76L.

Inedito.

“[…] ab Illustrissimo quondam d. d. nostro duce Francisco Sfortia, causa marmoris consumati in scalla domine Helisabeth, numeratos per d. Petrum Franciscum de Vicecomitibus. Scriptos  ei in credito in libro gialdo prestantiarum incohato 1460 in folio 192 a tergo L.32”.

 

5.

1468 agosto 22, Milano.

Donazione fatta dal nobile Giovanni Antonio Paravicino e nobile signora Elisabetta de Robecco allo spectabile signore Giacomo Malumbra cancelliere e procuratore dell’illustrissimo ed excellentissimo signore Galeazzo Maria Sforza Visconti di una casa grande con tre porte apperte posta in Porta Ticinese, parrochia di San Maurilio.

ASMi, Rogiti Camerali, b. 531, notaio Giacomo Perego, f. 91, n. 69.

Inedito.

“ […] sedimine uno magno cum portis tribus a strata, cum curia magna, cum salis seu porticis apertis, cum columnis seritiis, cum coratoriis duobus apertis, cum salis duabus in solario clausis, canepa una subtus terram in volta, cum multis cassamentis, cameris, sollariis, supra solariis, cuxinis, caminatis cum multis caminis laboratis, orto, puteis, tribus locis curialibus, stala magna ab equis fulta multis, locis dirupatis et casamentis et aliis suis iuribus et pertinentiis, que omnia sita sunt et iacent in porta Ticinensi, parrochie Sancti Maurilii Mediolani, quibus omnibus ad super bonis coheret a duabus partibus strata et in parte ecclesie Sancti Maurilii Mediolani, ab alia Iohannis Antonii de Magniis et in parte ecclesia Sancti Victoris ad Puteum Mediolani et ab alia illorum de Lampugnano et in parte Francisci de Salvaticis salvo errore […]”.

 

6.

1468 ottobre 15, Novara.

Montefeltro conte Federico, riceve in dono da Galeazzo Sforza signore di Milano un palazzo in quella città.

ASMi, Registri ducali, n. 7 (BB), cc. 176 r-v.

ASFi, Ducato di Urbino, Classe III, filza XIV, doc. 14, c. 204 (pergamena), in copia.

G. Franceschini, Il palazzo dei duchi di Urbino a Milano, in “ASL”, s. VIII/2, 77, 1950, pp. 181-197.

“Galeazzus Maria Sfortia vicecomes dux Mediolani et cetera Papie Anglerieque comes ac Ianue dominus […] ipsi illustri et magnanimo Federico comiti Urbini pro se suisque heredibus et successoribus etiam singularibus quibus dederit, dandum et ellargiendum duximus et tenore presentium ex certa scientia motu proprio et de nostre plenitudine potestatis etiam absolute et alias omnibus modo, iure, via et causa quibus melius validius et efficacius possumus et potuimus, titulo pure mere et irrevocabilis donationis inter vivos ab hodierna die in antea perpetuo veliture remittentes omnes et singulas causas ingratitudinis, damus, donamus, ellargimur et concedimus sedimen unum magnum cum portis tribus a strata, cum curia magna, cum sallis, seu porticis apertis, cum columnis seritiis, cum corratoriis duobus apertis, cum sallis duabus in solario clausis, canepa una subtus terram in vulta, cum multis casamentis, cameris, solariis, suprasolariis, cassinis, caminatis cum multis caminis laboratis, horto, puteis tribus locis curialibus, stalla magna ab equis fulta multis locis dirupatis et casamentis et aliis suis iuribus et pertinentiis, que omnia sita sunt et iacent in porta Ticinensi, parrochie Sancti Maurilii Mediolani, quod sedimen et bona fuerunt Elisabeth de Robecho et Iohannis Antonii de Paravesino iugalium seu alterius eorum. Quod quidem sedimen cum allis sediminibus in eo comprehensis nobis legitime spectat et in nos pervenit ex donatione seu retrodonatione nobis facta per ipsos Iugales, cum debitis solemnitatibus per instrumentum e rogatum per Iacobum de Perego camere nostre sindicum et notarium Mediolanensem publicum, anno presenti et die in eo contentis […]. Et que quidem bona ut supra, donata aliis iustis et rationabilibus de causis pleno iure nobis et camere nostre etiam declaramus et mandamus pertinuisse et spectasse ac pertinere et spectare eo quidem tenore quod ab hodierna die in antea, ipse illustris comes Urbini et sui ut supra et ut supra ipsum sedimen et sedimina ac bona et iura ut supra, tenere, possidere eaque frui et gaudere et disponere possint et valeant tamquam de re propria, sine aliqua nostri aut camere nostre aut cuiusvis alterius contradictione. Cedentes, dantes et tranferrentes in ipsum dominum comitem, per se et ut supra absentem tamquam presentem, omnes actiones et rationes reales et personales ipothecarias, atque mixtas, omniaque iiura nobis et camere nostre proind quomodocunque spectantes et pertinentes ac adiacentes et spectantia et pertinentia ac adiacentia et que quovis modo pertinere et spectare possent eumque ponentes in locum, ius et statum nostrum et dicte camere nostre respectu premissorum et in eundem pro se et sius ut supra tranferentes pleno iure, dominium et possessionem suprascriptorum donatorum cum aliis clausulis et solemnitatibus debitis et opportunis […]. Registrata in libro morelo confischationum et registro ducalis camere extraordinarie, inchoato de anno 1466 in folio 229.”

 

7.

1471 novembre 7 .

Lettera di Federico da Montefeltro a Camillo de Barzi, oratore in Milano: il conte finanzia la lastricatura della via San Maurilio, prospiciente il palazzo.

ASMi, Sforzesco, Potenze estere, Marca, b. 148.

Franceschini, Il palazzo dei duchi di Urbino, cit.

“[…] La strada como per altra vi dissi so’ contento faciate matonare et se bene el Signore pigliasse altro partito de la casa, so’ contento averlo facto […]”.

 

8.

s.d. (tra il 1477  e il 1479).

Supplicatio Francisci Salvatici aulici et commissarii Glaredabdue vesri fidelissimii [a Bona di Savoia (?)].

ASMi, Famiglie, b. 172 (Salvatico).

S. Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano. Contributo allo studio della corrente classicheggiante nell’architettura lombarda del primo Cinquecento, in “Quaderni dell’Istituto di Storia dell’Arte Medievale e Moderna della Facoltà di Lettere e Filosofia dell’Università di Messina”, 2, 1976, pp. 21-30.

Nuova trascrizione.

“Illustrissima Madonna, nel tempo che Isabeta de Robecho obteneva quanto voleva, avendo el vostro fedelissimo servitore Francesco Salvatico una sua casa lì propinqua et contigua, et edificandose ad le spese del quondam illustrissimo signor duca Francesco la casa per ley, volse et così fece diruere senza conferimento alcuno d’esso Francesco, et senza alcuno pagamento certa parete dela casa propria d’esso Francesco exponente, nela qual parte usurpata per ley fece edificare quatro lochi de camere, cioè doi in terra, et doy in solaro. Et ancho li tolse uno casso de casa da piaza cum certa parete de corte cum uno pozo, quale tutte ha facto servare da verso ley con uno muro. Le qual cose usurpate al presente sonno tenute per vostra excellentia. Et perché dicto supplicante ha grandissimo bisogno de quello casso de casa, et corte a luy tolte, quali non perhò importano ala casa quale tene vostra excellentia sita appresso Sancto Maurilio in Porta Ticinese.

Pertanto supplica a quella che la se degni provedere che dicta corte et casso de casa quale è poca cosa, et gli importa assay a la sua casa, gli siano relaxati [et restutuiti], et che per lo atro terreno et lochi a luy tolti dove sonno facte dicte camere, vostra celsitudine se degni farli sattisfare del honesto, come se […] de mente de quella, ala quale de continuo esso supplicante devota ***.”

 

9.

1481 marzo 23, Milano.

Giovanni Galeazzo Maria Sforza, duca di Milano, conferma a Federico da Montefeltro, duca di Urbino, la donazione di una casa in Milano, fattali da Francesco Sforza suo avo, indennizzandone Isabetta di Robecho.

ASFi, Ducato di Urbino, Classe I, f. 8, cc. 84-85v.

M.G. Pernis, Il palazzo di Federico da Montefeltro a Milano: un’ipotesi per il viaggio di Bramante in Lombardia, in “Notizie da palazzo Albani”, 19, 1990, pp. 25-26.

“Ioannes Galeaz. Maria Sfortia vicecomes dux Mediolani et cetera. Certiores facti de anno 1467 illustrissimum atque excellentissimum dominum dominum Franciscum Sfortiam ducem Mediolani, avum nostrum colendissimum, per se seu eius procuratorem specialem donasse inter vivos nobili Isabethae de Robecho, inter alia bona, nonnulla sedimina, iacentia in has alma nostra urbe Mediolani, in parrochia Sancti Maurilii, per instrumentum rogatum per Symonem Bolgoronum, notarium Mediolani, die in eo contento, de quo, eiusque toto tenore, verbis et substantia plenam noticiam et scientiam habere attestamur. Eadem bona postmodum, vita functa prefato illustrissimo domino duce, illustrissimum dominum dominum Galeaz Maria Sfortiam, patrem nostrum honoratum, ea donatione non attenta, contulisse in illustrissimum dominum Federicum ducem Urbini, comitem et cetera a quo etiam in presentiarum seu eius nomine detinentur. Cum nunc eorundem bonorum restitutionem antedicta Isabetha, sic iure et honestate suadentibus, sibi fieri quoditianis supplicationibus postulaverit, non attenta quadam donatione per eam et eius consortem de anno 1468 facta prefato illustrissimo genitori nostro seu agentibus pro eo, rogata per Iacobum de Perego notarium Mediolani, quam ipsa Isabeta per impressionem ac vim et metum ab eius exortam fuisse affirmat. Volentes ut equum et honestum est eius petitioni satisfacere, simulque concessionem per prefatum Illustrissimum patrem nostrum prefato illustrissimo domino duci factam observare, ne eius sincere fidei, que ab avo usque nostro incipiens ad nos et statum nostrum inviolata pervenit, ac mutue benivolentie, et amicitie nostre detrahere videremur, tenore presentium ex certa nostri scientia, motu proprio, et de nostre plenitudine potestatis, etiam donatione ipsas, et contenta in eis rata, grata et firma habentes in cambium, ac loco et scontro dictorum sediminum ipsius Isabethe, uti premittur per prefatum genitorem nostrum alienatorum prefato illustrissimum dominum Federicum duci Urbini etc. et alias omnibus modo, iure, via, titulo, causa et forma, quibus melius possumus, ita tamen: ut nullum ius in eis bonis eius Isabethe marito acquiratur damus, transferimus et assignamus prefatae Isabethe pro sese suisque heredibus et successoribus et cui vel quibus dederit domum nostram sitam in civitate Laude […]. Quam quidem domum cum iuribus suis et supra modo et forma predictis, antedicta Isabetha ut nobis gratiam faciat acceptare contenta est, et acceptat, loco et scontro dictorum sediminum alienatorum ut supra, quamvis longe maioris preciis et valoris esse dignoscatur quam domus ipsa, hac tamen lege et conditione, hec et predicta acta sunt, quod si prefactus illustrissimus dominus dux Urbini dicte donationi cedere aut bona ipsa relaxare voluerit antedicte Isabethe uti assartur eius propositi alias fuisse, quod eo casu domus ipsa ipsi Isabethe etiam remaneat, et ex nunc data et assignata intelligatur pro precio honesto insolutum usque ad concurrentem quantitatem illorum ducatorum duorummillium quos a nobis et Camera nostra habere debet alias per eum prefato illustrissimo genitori nostro mutuatorum […]”.

 

9bis.

1484 novembre 25, Milano.

Lettera dell’oratore mantovano Matteo Antimaco al marchese Francesco Gonzaga.

ASMi, Archivio Gonzaga 1628.

Inedito.

“Ho di bon loco che il signore Ludovico vole tuored al signore duca de Urbino la casa che l’ha qui et la dona a lo illustrissimo messer Zo. Francesco da San Severino et da persona anche fidedigna ho che la maestà del re intende questa cosa, et ha ordinato, seguendo lo effecto, esserne avisato cum deliberatione, eodem tempore, levare al signore conte Hieronimo el contado che lui ha nel reame; et credo io che prefata maestà habia in ogni modo voglia de tuorgelo, ma aspecta questa occasione per potere dire: «vui da Milano levati la casa al duca de Urbino che è mio parente, io anchora farò questo al conte Hieronimo che è vostro, et cetera»”.

 

10.

1486 gennaio 12, Milano.

Atto di conferma di Giovanni Galeazzo Maria Sforza duca di Milano, al duca Guidubaldo d’Urbino della donazione d’una casa posta in Milano in porta Ticinese, fatta già dal duca Francesco e dal duca Galeazzo Maria al duca Federico d’Urbino.

ASFi, Ducato di Urbino, Classe IV, f. 140.

ASMi., Registri ducali, n. 40, cc. 56 r-v, copia.

Pesaro, Biblioteca Oliveriana, Inventario manoscritti, n. 375, vol. V, Spogli d’Archivio, cc. 193-195, in copia.

Franceschini, Il palazzo dei duchi di Urbino, cit.

“Dux Mediolani et invictissimus princeps ac excellentissimus felicis memoriae dominus Franciscus Sfortia avus noster colendissimus, illustrissimo tunc domino Federico Urbinatum duci omnibus in rebus declararet fraternum amorem quo eum prosequabatur, in eundem pro se et filiis ac descendentibus suis, titulo donationis et venditionis etiam transtulerat domum, quae in porta Ticinensi celeberrime huius urbis nostrae Mediolani contigua est ecclesiae Sancti Maurilii[1], cum omnibus ipsius pertinentiis et iuribus, queadmodum ex publicis documentis ea in re confectis, ad quae nos referimus, huberrime constat. Sublatoque deinde ex humanis ipso domino avo nostro, quod per eius celsitudinem in venditione et donatione domus eiusmodi factum extiterat, non comprobandum modo, sed rursus concedendum etiam quatenus expediret, censuerat illustrissimus nunquam delendae memoriae princeps, et dominus dux Galeacius parens nostre observantissimus, qui non minore dilectione e benivolentia, qui dominus avus nostre fecisset, prefatum dominum Fredericum Urbinatum ducem amplectebatur, sicut etiam ex eius comprobatione et concessione intueri liquido licet. Post secutum vero ipsius domini parentis nostri decessum, nec non prenominati etiam domini Federici Urbinatum ducis, cum ordinatione nostra variis personis domus de qua agitur, pro ipsarum habitatione assignata et tradita fuerit, dubitare visus est illustrissimus dominus Guido, eiusdem domini Federici filius ac successor, ne factam patri suo per prelibatos dominos avum et parentem nostros colendissimos eiusdem domus donationem et venditionem rectrataverimus ac propterea illam per nos confirmari petiit, quod et si opere pretium nequaquam est, cum rectratandis maiorum nostrorum actis, mentem numquam applicuerimus, tamen ut ipsi domino Guidoni presenti Urbinati duci gratificemur, sicut pro nostra in eum benivolentia libenter in omnibus facimus, harum serie ex certa scientia accedente etiam consensu et auctoritate iluustrissimi domini Ludovici Barii principis, ac curatori et locum tenentis nostri generali amantissimi, non modo approbamus et confirmamus quicquid per dominos avum et parentem nostros circa donationem et venditionem domus eiusmodi factum extitit, sed in ipsum etiam quantum expediat, nos iterum concedimus, ita ut prefatus dominus dux Guido de ea facere et disponere tamquam de re propria pro eius arbitratu libere possit et valeat […]”.

 

11.

1486 giugno 7, Milano.

Donazione a Lorenzo de Medici di una casa presso San Maurizio a Milano.

ASMi, Registri Ducali, 40 [QQ], cc. 95 r-v.

Casati, Documenti sul palazzo chiamato il “Banco Mediceo”, in “ASL”, XII, 1885, pp. 582-588

“[…] Impresentiarum cupiamus aliqua nostri in eum animi signa demostrare domum sitam apud S. Mauritium in urbe nostra Mediolani quadam iustissimis de causis ex certa scientia descernimus et declaramus camere nostre pertinere, et alienatione de ipsa hactemus factas nullas irritas quibus esse […]”.

 

12.

1486 giugno 30, Milano.

Lettera di Iacopo Guicciardini a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 39, doc. 525.

R. Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo: edilizia e arte della diplomazia a Milano nel XV secolo, “Annali di architettura”, 15, 2003, pp. 37-57.

“[…] Circha al fatto della casa io mi bargavo a quella da porta Nuova, come ti scrissi, per rispetto degli obrighi in quella d’Urbino, ma trovando ancora in quest’altra delle medesime cose per essere del signor de Pesero, ed essere suta data al padre e posedendola, sono stato confortato tore quella che fu d’Urbino, e masime sendo questo di Pesero pure della casa sforzescha parvemi rimettermi nel parere del signor Lodovico il quale m’a confortato tore piutosto questa che fu del ducha d’Urbino e così farò, ho parlato a messere Teodolo Piatta e egli dato la donazione che fu fatta a Cosimo, la quale o auta, e non venuta de compera come tu scrivi avere inteso, ma solamente donazione, e detto messere Teodolo il quale è huomo dabene e valente e dimostra portarti afezione grande ed a auto molto caro avere inteso da me a come tu m’abi scritto faci con suo parere questo contratto m’a promesso aconciarlo bene e con più forteza e validità fia posibile atendervi contenovamente e alla tornata del signor Lodovico che a da esserci martedì si sparerà ogni cosa e se ti paressi si sia usato tropa longheza, abi pazenza che s’è fatto per fare bene. Como o detto il contratto si farà con più forteza e validità si potrà ma non posono esere in modo che cancelino gli obrighi per mi, ma io fo conto che la cosa si riducie che mantenendoti nel essere che s’è ti sarà anche mantenuto questa casa, quondo fussi altrimenti non coverebe nulla e so tu lo conosci. L’altra facenda il signor Lodovico m’a detto la faci a mio modo e io non sono dottore e arei pure caro che tu l’avessi fatta fare tu in quel modo ti paressi se lo farai l’avocato, se non io farò il meglio saprò, e se deliberi farla fare tu mandala per cavalaro proprio e potrebe recarne e danari fa ora come ti pare […].”

 

13.

1486 luglio 16, Milano.

Gian Galeazzo Maria Sforza dona a Lorenzo de Medici le case che già furono del duca di Urbino.

ASFi, Archivio Mediceo, Diplomatico, normali, alla data.

ASMI, Sforzesco, Reg. Ducali, 40 [QQ], cc. 107v-109v.

Franceschini, Il palazzo dei duchi di Urbino, cit.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“[…] Quo fit ex certa scientia motuque proprio et de nostre potestatis absolute plenitudine et omnibus modo, iure, via, causa et forma, quibus melius et validius possumus prefato Laurentio pro se suisque filiis et descendentibus et cui vel quibus dederit elargiendum, dandum, tradendum et donando duximus. Et sic tenore presentium titulo pure mere et irrevocabilis donationis inter vivos concedimus, elargimur, damus et condonamus sedimen unum situm in porta Ticinensi, in parrochia Sancti Maurilii huius nostre urbis Mediolani, quod est cum suis edificiis, cameris, salis, orto, stallis, canepa subtus terram et aliis suis iuribus et pertinentiis et quod teneri consueverat per Comitem Urbini, et Camere nostre pleno iure pertinens et spectans cum omnibus suis edificiis, iuribus et casamentis, ac coherentiis et pertinentiis suis. Quas quidem coherentias et quod quidem sedimen hic pro sufficienter expressis et declaratis haberi volumus, et hec quidem cum debitis clausulis et solemnitatibus quibuscumque opportunis ac cessione solemni iurium et actionum translatione dominii et possessionis et ita et taliter quod ipse prefatus Laurentius eiusque filii et descendentes ac habentes causam ab eis habeat, teneat, et gaudeat, ac possideat dictum sedimen cum iuribus et pertinentiis suis eidem ut supra donatis, de eoque libere ad eius beneplacitum et ut supra disponere possit. Constituentes, tenore presentium, prefatum Laurentium eiusque heredes et successores et ut supra in nostrum et camere nostre locum, ius, et statum respectu dicti sediminis, ac tranferentes in eum prefatum Laurentium et ut supra omne ius omnemque actionem nobis et Camere nostre competens et spectans in dicto sedimine.

[…] Dantes insuper et concedentes eidem prefato Laurentio donatario omnia iura omnesque actiones et rationes utiles et directas, reales et personales mixtas atque ipotecarias nobis et camere nostre competentes et competituras in prefato sedimine eiusque pretextu et occasione […]”.

 

14.

1486 agosto 1, Milano.

Lettera di Iacopo Guicciardini a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 39, doc. 536.

Inedito.

“[…] Tu mi soleciti della spedizione della casa, io non o meno voglia di te e anche o voglia fare i modo te ne tengla sadisfatto per quanto posso. Io non o ancora auto dal signor Lodovico l’obrigho da partì e arei pure disiderato averlo prima che ritificassi alla vendita della tua, non perché io non creda averlo avendolo promesso come a, ma veglo bene arebe caro nollo fare e tutto per dubio a non si risenta e non venirne imbriglà col castellano. A mi detto vuole ch’io gli prometti tenerlo apresso a me e non lo dare a persona che è solo per questa cagione. A te non mi pare porti il tenerlo io, ge andrò come credo domani a trovarlo, mi sforzerò avere questo obriglo e auto farò la certifichazione e sparerassi il tutto, se non potessi averlo così ora fo conto a ogni modo retificare e non lasciare per questo veduto il bisognio tuo e non credo per nulla manchi fare quanto a promesso. La donazione della casa ho io apresso a me e guardavo tenerla insino pigliassi la tenuta per te che bisognia ci sia il signor Lodovico che non può indugiare molto. I ducati 2000 che sono nelle mani de’ Pescioli sono a stanza mia e io ho parlato a Andrea Ciosi ch’è con i Pescioli e faragli pagare a Lione a Lorenzo Spinegli come scrivi e questo hordinerò ancora ogi. Hora tu ai inteso il tutto, se ti paressi avessi a fare altro, avisa che come dico questi ducati per a Lione mettigli fatti e resto per così farò quanto prima potrò.. Restami dirti che i ducati 159 de qualche denari dubito non bisogni pagargli perché il notaio che fe il contratto che a nome Luigi fece dire che volendogli spendere i beni imobili non si può ritenergli […].”

 

15

1486 agosto 18, Milano.

Lettera di Iacopo Guicciardini a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 39, doc. 549.

Inedito.

“[…] Hoggi feci la ratificagione della casa et Andrea Ciosi ha ritenuto per te lire octomila imperiali le quali gli ho commesso ti facci pagare costì et così m’ha decto fare et perché quello da Lodi che ha havere ducati centocinquantanove larghi, di che altra volta t’o scripto ha contradecto alla grida della casa, s’è preso forma che quattrocento lire d’imperiali che tu havevi havere per le maseritie si dipositino in mano d’Andrea Ciosi et il resto ha dipositato per te Luigi da Terzago a mia complacentia et decto Andrea n’ha a seguire quello che vorrà la ragione secondo l’obligo. Et infine credo saranno a pagare però che il procuratore che scripse Andrea Bartholini che fe decto obligo dire che decti danari non si possono ritenere volendo a chi apartiene comperarne beni. Se a Andrea Bartolini paresse s’avessi a fare altro avisine. Racomandomi a te. Ex Mediolano XVIII augusti 1486.

Iacobus Guicciardinus orator

Questi procuratori s’acordano che si mandi la grida della casa che t’è suta donata et bisognia una tua procura et in questa ti si manda la copia come ha a fare la procura et così una procura ad pigliarne la tenuta”.

 

16.

1486 settembre 5, Milano.

Lettera di Iacopo Guicciardini a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 39, doc. 556.

Inedito.

“Io ho avuto la procura per pigliare la tenuta della chasa donatati e per mandare la grida come ti chiesi, atenderò a spedirla del tutto inanzi la mia partita. De ducati 2000 che sono nelle mani de Pescioli non te gli anno rimessi prima così perché dicono non ano avuto prima atitudine e che bisogniava gli mandassino costì conto pure stasera a Andrea Ciosi che è qui … m’a detto avergli rimessi siché gli arai alauta de questa saranno meno ducati dieci per ispese fatte qui pel contratto della donatione della casa t’è donata e per le spese si anno a fare per pigliarne la tenuta e mandare la grida di tutto arai conto dal detto Andrea e avanzandone che credo di sì, te gli farà buoni […].”

 

17.

1486 dicembre 7, Milano.

Lettera di Giacomo Trotti al duca di Ferrara.

ASMo, Cancelleria Ducale, Carteggio Ambasciatori Estensi, Milano, b. 4.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“[…] Quanto sia per la casa sua venduta a messer Aluisio da Terzago per quello sempio factore dil magnifico Laurentio che altrimente non se può baptizare el preditto signore magnifico Ludovico, se ne reportate a me come a quello che meglio è informato di questo, un così … come altra persona che sia ni in Mediolano ni ambasciator in Fiorenza come sera Iacobo Guizardini olim qui oratore. Scio, le promesse e le sottoscriptioni di mano propria dil preditto signor Ludovico, per la recupation di epsa casa. Dela vendita di la quale, confesso, il prefato signor haverne havuto grandissimo despiacer, sì per respecto dil venditore, come dil compratore, e scio io, che com il mezo dil signor duca di Mediolano, e il magnifico castellano, cognato d’Aluisio, ha sua signoria facte molte pratiche, perché Aluisio restituisca indrieto la dicta casa, la quale è vero, che cum caricho dil preditto magnifico Laurentio è stata venduta molto mancho dil iusto pretio, de che asai, se ne ha facto le marze beffe, et dice sua magnificentia il vero delle soe maseritie e robbe che erano in dicta casa, le quali sono restate ad messer Aluisio cum la casa.

Et per il signor Lorenzo, non è restato che farla restituire, pur che havesse potuto cum honor suo, ma li obstava lo instromento dilla vendita in ampla forma facto, per quello suo factore. Et fatio a vostra excellentia questa conclusion, per quello che io scio, come anche molte volte dixi ad epso Iacobo Guizardini, che al fine el preditto magnifico Laurentio havera la casa, e il pretio che la se è venduta. Scio et dio, la casa imbratata la quale per contentare epso magnifico Laurentio là fu donata, che fu dil duca di Urbino, et non nego che la s’è invilupata come sua magnificentia dice, ma il factore suo fu cagion d’ogni malo […]”.

 

18.

1486 dicembre 15, Milano.

Lettera di Pietro Alamanni a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 50, doc. 68.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“[…] Della casa haremo la possessione fra pochi giorni ché così è ordinato […]”.

 

19.

1486 dicembre 22, Milano.

Lettera di Pietro Alamanni a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 50, doc. 49.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“[…] Della casa vostra n’a havuta la chiave Filippo di maestro Mariotto e sta a vostra stanza, è una bella casa e da farla ancor più bella perché el sito è grande, sarevi tornato come rimanemo per insignorirsene del tutto ma è in tanto disordine che bisogna prima un poco assettarla […]”.

 

20.

1487 (1486 mf) gennaio 17, Milano.

Lettera di Pietro Alamanni a Lorenzo de Medici.

ASFi, MAP, filza 138, doc. 232.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“[…]Della casa s’ebbe la chiave come credo habbiate inteso da Filippo di maestro Mariotto, il quale aspecta d’intendere come se n’abbi a governare”.

 

21.

1489 settembre 14.

Ricorso fatto da Lorenzo de Medici per la vendita abusiva di una casa a Milano.

ASFi, MAP, filza LXXXIX, doc. 152

Archivio Mediceo avanti il Principato. Inventario, vol. III, Roma 1957, p. 356.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“ Hoc est exemplum cuiusdam scripte cuius tenor talis est.

Sendo venuto a notitia del magnifico Lorenço de Medicis la vendita facta della sua casa di Milano con sue masseritie et appartenençe per Folcho da Donardo Portinari cittadino fiorentino, come suo procuratore, a messer Maffio da Muçaro cittadino milanese per preço ducati quattromila cento de 4 per ducato d’imperiali come appare per instrumento rogato per messer Antonio da Terçacho cittadino milanese sotto dì XX di febraro proximo passato o altro più vero tempo referendosene a decto instrumento et sentendosene el sopradecto magnifico Lorenço per più cagione gravemente offeso et damnificato, dubitando esserne suto defraudato sendo suta venduta sança sua saputa o riservo de sua ratificatione e per assai mancho preço che la vera valuta dicta casa. Et però ricorse allo illustrissimo signor Ludovico Maria Sforça duca de Bari et tutore et ghovernatore dello illustrissimo signor Giovanghaleaço duca di Milano preghando la sua excelentia che non comportasse tanto suo damno et preiudicio et che gli piacesse operare in tal modo che detta vendita non havesse effecto et facessegli instituire la sua casa et reintegravelo come era innançi a dicta vendita, allegando molte ragioni per le quali gli pareva dovere essere exaudito. Il perché intendendo la excelentia del signor Ludovico la querela et doglençe del prefato magnifico Lorenço et le ragioni per bene alleghate et considerando ai meriti del prefato magnifico Lorenço per la fedele et divota servitù sua et degli altri suoi progenitori alla sua illustrissima casa et al presente più che mai a questo illustrissimo signor et alla sua signoria parendogli dovernelo exaudire, deliberò farglele restituire secondo la sua domanda. Ma havendo rispecto ai tempi presenti mossi da ragionevoli et savie considerationi gli parve differire decta restitutione ad altro tempo et però confortò el prefato magnifico Lorenço a lasciare al presente patrone dicta vendita et ratificarla promettendogli sopra la sua fede come veritiero signore che infra anni tre proximi futuri farebbe in modo che la decta sua casa gli sarebbe ristituita etiandio sança alcuno suo paghamento e sarebbene così signore come era innançi alla vendita facta per il decto Folcho Portinari. Et questo dixe volere fare per dimostrare a ciaschuno il vero amore che la sua signoria porta al prefato magnifico Lorenço et quanto la sua servitù sia grata ad questo illustrissimo signore et alla sua signoria et ancora per correggiere chi presumptiosamente ha comprato dicta casa sança licentia o saputa della sua illustrissima signoria atteso decta casa havere dependençia da questo illustrissimo signore et sua signoria per essere suta donata dalla felice memoria del ducha Francescho avo de questo illustrissimo signore et padre suo al magnifico Cosimo de Medicis avo del magnifico Lorenço et per maggiore expressione dell’amore suo verso el magnifico Lorenço motu proprio gl’a donato una casa posta in Porta Tesinese con ogni sua appartenençe come si contiene in dicta donatione, la quale casa la sua excelentia vuole che facto che harà restituire al prefato magnifico Lorenço la casa sua et come è decto che la sua excelentia ristituischa la casa che al presente gl’è donata, siché l’effecto sia che riavuto che harà il magnifico Lorenço de Medicis la casa sua venduta per Folcho Portinari come è decto debba rendere indietro la casa che al presente gl’è donata. Et io Iacopo Guicciardini al presente oratore della ex(cellentissima) repubblica fiorentina allo illustrissimo signor duca de Milano per commissione del prefato illustrissimo signor Ludovico et di voluntà del magnifico Lorenço de Medicis et per fede della verità di tutte le cose s’è sopradecte ho facta questa scripta di mia propria mano questo dì … (sic) d’agosto 1486, la quale i sopradecti illustrissimo signor Lodovico et magnifico Lorenço de Medicis soscriveranno di loro propria mano per observare et exeguire tutte le sopradecte cose interamente et perfectamente. Et così piaccia a Dio.

Lodovicus Maria subscripsi

Laurentius de Medicis subscripsi

Et ego Simon Graçini Iacobi Graçini civis et notarius Florentinus suprascriptam scripturam privatam scriptam manu dicti Iacobi de Guicciardinis et subscriptam a prefatis illustrissimo domino domino Lodovico et Laurentio de Medicis fideliter sumpsi et copiam nil addito vel diminuto cum infrascriptis spectabilibus viris domino Angelo de Niccolinis, Pierfilippo de Pandolfinis et Niccolao de Ridolfis auscultavi et concordaliter (invenimus) cum originali, ideo in fidem (me) subscripsi die XIIII settembris 1489.

Io Agnolo di Merotto Nicholani doctore fui presente quando il decto ser Simone scripse copia et exemplò la decta scripta con la decta subscriptione et rinscontrala tutta de verbo ad verbum con gli infrascripti et trovato quanto si rinscontrava a puncto, in fede delle predette chose mi sono soscripto questo dì 14 di settembre 1489.

Io Pierfilippo Pandolfini fui presente et riscontrai et vidi la decta copia con suo originale con sopradecto messer Agniolo et infrascritto Nicolò Ridolfi et però mi sono soscritto detto dì sopra in fede della verità.

Io Nicholò Ridolfi insieme cho sopraditti messer Agniolo e Pierfilippo fui presente e rischontrai la presente chopia chol suo originale la quale è esemplo e in fede della verità questo dì sopradetto mi sono soschritto di mano propria”.

 

22.

1492 maggio 30, Milano.

Lettera di Giacomo Trotti al Duca di Ferrara.

ASMo, Cancelleria Ducale, Carteggio Ambasciatori Estensi, Milano, b. 7.

Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo, cit.

“[…] Due littere in spetie ho avute, la una contene […]. L’altra fa mantione del desiderio de vostra signoria de haver dal illustrissimo signor Ludovico una bona littera, in ragione de quello ragionamento che li feceno li illustrissimi duca de Urbino e signor Octaviano de che serò cum il predetto signor Ludovico, et per sattisfar a vostra celsitudine procurearò de havere una bona littera sattisfactoria al bisogno […].

Non scio cum che bona sattisfaction del signor Ludovico possano restare il duca di Urbino ni il signor Ottaviano, non li haver, o mai, pagati dil suo soldo passato, e avendoli tolta la casa che li fo donata qui in Mediolano. In la quale, stava li ambasciatori fiorentini, per habitatione dela quale, in cambio de quella, li ha data, la casa che fo del magnifico Lorenzo, venduta a messer Aluisio da Terzago, et mo liberamente donata a Petro de Medici. Ragionando heri cum il preditto signor Ludovico, me dixe volere vendere quella, che fo del duca di Urbino, et esserne in praticha, et che metteria a stare in rocha cum la sua robba et supelectile sua figliola, moglie dell’illustre messer Galeazzo per insino ch’el gli haveva facto fabricare uno palazo, che gli fa fare, fora de porta Vercelina, presso il Castello de porta Zobbia. Ma su queste cose l’homo ordina e Dio dispone […]”.

 

23.

1494 aprile 25, Urbino.

Lettera del duca di Urbino Guidobaldo al duca di Milano.

ASMi, Sforzesco, Potenze Estere, Marca, b. 153.

Inedito.

“Illustrissime princeps et excellentissime domine, domine mi observandissime. La celsitudine vostra sa che per sua inata iustitia et gratia se dignò dare ordine che la casa mia me fosse restituita quale per versutie de Alouisio da Terzago et a suo proposito me era stata occupata tanti anni, dopo dicto suo ordine el spectabile meser Galeazo cum optima demonstratione verso di me et cum parole et cum effecti ha facto el possibile che meser Giohaniacomo Vismara la sgombore, et cusì dopo molti altri termini per ultimo et peremptorio tolse termine fino a Pascha et cum ferma promissione de dicto meser Giohaniacomo me ne scripse … sue littere. Adesso me pare essere ali primi termini et essendo rechiesto dal mio non ne vuole fare niente, credo parendoli stranio de havere a pagare la pigione de un’altra che a Milano so che non li ha a manchare stantie volendo lui trovarle et veramente io non feci mai cosa verso de lui che meritasse che cum tanto pocho reguardo del servitore vostro cercasse de maculare l’antiqua amicitia chel predica havere havuta cum lo spectabile mio patre (et con)tinuata cum me. Et perciò supplico la celsitudine vostra se degni chiarire per modo dicto … Giohaniacomo che la mia casa me sia restituita et che per una tanto bassa particularità sua non me sia facto questo manchamento cum lo quale cognoscendolo di questa natura io non intendo de havere a fare ni cosa alchuna dove havesse a multiplicare errore commo seria havendo lui tanto pensiero al commodo suo senza guardare alo incommodo d’altri, et levate queste casone io seria più apto ad amarlo como è mio fermo pensiero cum ciaschuno servitore de la Excelentia Vostra ala quale humilmente me racomando. Urbini XXV aprilis 1494.

Filius et servitor Guido Ubaldus dux Urbini Montisferetri ac presentis comes”.

 

24.

1494 luglio 2, Milano.

Lettera di Ambrogio (Cornero) de Urbino al duca di Urbino.

ASMi, Sforzesco, Potenze Estere, Marca, b. 153.

Inedito.

“La Signoria Vostra deve essere certa che l’amo singularmente ne (monstrerà) manchare de cosa quale fosse in mano necnon per demonstrare el caso quale (faran) de epsa e cerca la casa sua per la quale cum multa efficacia me replica, desidero che la pigli in bona parte quanto li ho scripto perché ad omne momento che la (vorà) la gli sarà sgombrata et fra questo mezo non li doverà certo gravare che uno vechio servitore del lo illustrissimo nostro patre sic sia custode et proveda che per solitudine la casa non venesse a pegiorare. L’aligata è la risposta nostra al signore duca de Urbino et quale li mandareti”.

 

25.

1495 agosto 28, Milano.

Francesco Salvatico recupera uno casso de casa in terra della casa di Elisabetta da Robecco.

ASMi, Registri ducali, 200, c.98v.

M. N. Covini, Il palazzo milanese di Elisabetta da Robecco, ultima amante di Francesco Sforza, in “Nuova Rivista Storica”, LXXXVIII, 2004, pp. 800-810.

“Dilecti nostri, avendo noi facto fare vendita per instrumento rogato per Antonio da Canobio adì 22 del presente mese de agosto ad francesco Salvatico de uno casso de casa in terra posito in la casa nostra che fu di Isabetha da Robecho, iacens in la città nostra de mediolano, per pretio de libre 160 (…)”.

 

26.

1498 luglio 24, Milano.

Vendita della casa del duca di Urbino.

ASMi, Notarile, Giussani Maffiolo, b. 4486.

Inedito.

“In nomine Domini, anno a nativitate Eiusdem MCCCCLXXXX octavo indictione prima die martis vigesimo quarto mensis iulii. Magnificus et egregius iuris utriusque doctor dominus Bernardinus de Mazota filius quondam domini Christofori in presentiarum residens in hac inclyta Mediolani urbe in porta Vercelina parrochie Sanctorum Naboris et Felicis pro oratore illustrissimi et excellentissimi domini ducis Urbini apud illustrissimum et excellentissimum dominum dominum ducem nostrum Mediolani, tamquam procurator et actor ac mandatarius et sindicus specialis et procuratorio et actorio ac mandatario et sindicario nomine prelibati illustrissimi domini ducis Urbini, ad hec et alia facienda specialiter constitutus et deputatus, ut constat publico insturmento mandati et procure rogato ut dicitur per ser Guidonem de Granis de Montefalcone comitatus Urbini publice imperiali auctoritate notarium die decimo mensis iunii proxime preterito, ibidem per partem dominum oratorem et procuratorem in publicam et autenticam formam pro dicto et exhibito ac mihi notario infrascripto dimisso una cum litteris testimonialibus confalonerii iustitie et consulum populi civitatis Eigobii, fidem facientibus de ipso notario iisdem instrumentis annexis, quorum tenores sunt huiusmodi videlicet: in Dei nomine, anno Domini MCCCCLXXXX octavo indictione prima, tempore sanctissimi in Christo Patris …[2] , ac etiam ut apparet patentibus litteris ducalibus prelibati domini domini ducis Urbini datis Eugabii die vigesimo octavo mensis iunii proxime preterito manu propria prefati domini domini ducis Urbini ac domini Agapeti de …. eius secretarii subscriptis eiusque ducali sigillo solito in cera veridi sigillatis et munitis et per prefatum dominum eius oratorem similiter productis et mihi notario dimissis huiusmodi tenoris videlicet: Guido Ubaldus Urbini dux Montiferretri ac durantis come rerum omnibus et singulis presentes (inspecturis) debitum delationis effectum et ad infrascriptam sinceram fidem noventis per eum edes …[3], et omnibus modo iura via et forma quibus melius dicto mandatario et procuratorio nomine potuit et potest ita quo uno modo et una via alteri non derogetur nec econtra[4] venditionem et datum ad proprium fecit et facit magnifico et celeberrimo prelibati illustrissimi domini domini ducis nostri Mediolani phixico et consiliario dignissimo domino magistro Ambrosio Roxato de Varisio filio quondam spectabilis domini Bartolamei, porte Ticinensis parrochie Sancte Marie in circulum Mediolani, presenti stippulanti et (recipienti) ac ementi ut infra. Nominative de edibus seu sedimine vel sediminibus prelibati domini domini ducis Urbini, sitis in dicta porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolano, que sunt cum suis edifficiis, talamis, atrio, cenaculis, celis vinariis, cusinis penu, officinis, cubiculis, cameris, solariis, porticibus, equili, curiis, putheo, orto, cloacis seu locis curialibus et aliis suis iuribus et pertinentiis quibus coheret ab una parte strata in parte et in parte prefata ecclesia Sancti Maurilii, ab alia similiter in partibus dicta ecclesia et in parte strata, ab alia domini Francisci de Salvaticis et ab alia illorum de Magnis, salvo errore coherentiarum si quis adest. Item de omnibus iuribus, eo tenore cedendo et hoc contra  volens constituens cui dominio constituendo et ponendo volens quare promissit obligando pigneri prefato magnifico domino magistro Ambrosio emptori presentique semper deffendit pro eis dicto nomine dato et facto quod datum et factum sit et esse intelligatur dumtaxat istud veri si prefatus dominus mandatarius et procurator dicto nomine seu prelibatus dominus dominus dux Urbini eius principalis vel alius seu alii pro eo et eius nomine alii vel aliis de et pro predictis bonis et iuribus ut supra venditis seu aliqua parte eorum in toto vel in parte iura et actiones cessisset seu cessissent seu finem confessionem quietationem liberationem remissionem obligationem venditionem donationem vel aliam cessionem vel aliter alienationem vel aliter aliquid aliud fecisset seu fecissent seu de cetero faceret seu facerent in preiuditium huius venditionis et dati et aliter et alio modo prefatus dominus venditor dicto nomine et prelibatus dominus dux Urbini non teneatur nec conveniri possit ad predictorum diffensionem nec ad aliquid aliud nisi ad pretii restitutionem in casibus et pro dato et facto tantum superius declaratis sub reffectione et ab omnibus fodris et que ponet et que suprascripta bona et que predicta omnia et singula et hec omnia et que reddet quamquidam venditionem et datum fecerunt et faciunt prefatus dominus orator et mandatarius ut supra dicto nomine et prefatus dominus emptor, contrahentes pro pretio et mercato per et inter eos facto et contracto in summam ducatorum mille ducentum auri et in auro boni et iusti ponderis ultra alia diversa onera cum diversis personis … de incombentia prefato domino emptori et per eum persolvenda quovismodo occasione prefatarum sedimen et iurium ut supra venditorum, salvis tamen semper promissionibus et obligationibus deffendendi et ut supra pro dato et facto ut supra, et ut supra de quibus quidem ducatis mille ducentum auri. Et ut supra prefatus dominus Bernardinus venditor nomine quo supra contentus et confessus fuit habuisse et recepisse et ibidem presentialiter in presentia dictorum mei notarii notariorumque et testium infrascriptorum ad hec specialiter vocatorum et rogatorum recepit et habuit prefato domino magistro Ambrosio emptori presente stippulante et recipiente ac dante et solvente ibidem presentialiter et ut supra ducatos sexcentum auri et in auro boni et iusti ponderis [ut dixit et protestati fuerunt][5], pro plena et completa solutione dictorum bonorum et iurium superius venditorum et totius pretii et mercati eorumdem, computatis in presenti solutione et confessione ducatis quingentis quadraginta quatuor auri et in [auro largis numerandis et solvendis per heredes Ambrosii Spanochii et sotios[6] campsores curie Romane in calendis februarii proxime futuris in urbe Roma magnifico domino Bartolomeo de Perusio legato seu oratori prelibati domini ducis Urbini apud summum ponteficem et pro eo domino duce et eius nomine ut constat litteris cambii magnifici domini Iohannis de Bebulcho factis ad instantiam prefati domini Ambrosii huiusmodi tenoris videlicet: ad nome de Dio adì 23 de luglio 1498 in Mediolano, l’ultima mia fo adì 21 per via dela cavalcata ducale questa si fa solo per dirvi cho sono contento permectiati pagati adì primo de febraio proximo a Mediolano a messer Bartolomeo de Perosa ambassatore del illustrissimo duca de Urbino ducati cinquecento quaranta quatro d’oro larghi cioè ducati 544 d’oro et oro larghi, li quali se li fano pagare per nome del magnifico et ducale consiliero messere magistro Ambrosio de Roxa pagati toliti quantus duplicati et poneteli conto mio … quanto de sopra s’è dicto a Giovane de Beolcho …. Dominus Rede de Ambrosio Spavochi, Roma cum marcha prefati domini Iohannis solita datis prefato domino venditori dicto nomine per partem dictum magistrum Ambrosium ibidem presentialiter … et per eiusdem dominum venditorem acceptatis ut dixit, ad petitionem et instantiam prefati domini magistri Ambrosi presentis et etiam computatis ut supra quibuscumque aliis solutionibus et confessionibus huic retro factis promissis occasione][7], renuntiando exceptioni prefatus dominus venditor dicto nomine que non possit ullo unquam futuro tempore dicere opponere nec allegare predicta bona et iura ut supra  vendita esse plures pretii et valoris pretio suprascripto et se dicto nomine fore deceptum seu lexum nedum in dimidia seu ultra dimidia sed in duplum aut triplum iusti pretii et valoris dictorum bonorum et iurium superius venditorum (renuntiandoque) legi secunde, capitulum de rescindenda venditione et omni eius effectui et omni alii iuri et auxilio quibus melius se dicto nomine tuheri (iuvari) aut contravenire posset quolibet in futurum, et licet que dupli aut tripli pretii et valoris pretio suprascripto fuerint et sint seu reperantur esse predicta bona et iura ut supra vendita computatis diversis oneribus inconbentibus prefato domino emptori cum diversis personis et per eum … persolvendis ut supra, ex nunc prefatus dominus venditor dicto nomine voluntarie, certificatus de vero valore et pretio dictorum bonorum et iurium ut supra venditorum que sunt dupli aut tripli pretii et valoris pretio suprascripto [ducatorum mille ducentum auri et ut supra][8] et de omni suo iure, titulo et ex causa donationis transactionis amicabilis compositionis et concordie et aliarum omnibus modo quibus melius et validius dicto nomine potuit et potest et melius fieri et valere et tenere potest et poterit ita que uno modo et una via alteri non derogetur nec econverso fecit et facit suprascripto domino magistro Ambrosio emptori presenti stippulanti et recipienti donationem finem confessionem quietationem liberationem et pactum perpetuum de ulterius non petendo nec agendo et totius sui iuris remissiones de eo pluri et superfluo valore et pretio dictorum bonorum et iurium ut supra venditorum ultra dicta alia diversa onera … incombentia ut supra et ut supra [quantuncumque sit ut supra aut in alia etiam maiore et maxima quantitate][9] et totum illud plus dicti pretii et valoris dictorum bonorum et iurium ut supra venditorum pretio suprascripto, [quantucumque sit ut supra et ut supra][10], prefatus dominus mandatarius dicto nomine donavit et donat libere prefato domino magistro Ambrosio presenti, iurando et iuravit ac iurat prefatus dominus mandatarius dicto nomine ad sancta Dei Evangelia manu corporaliter tactis scripturis in manibus dicti mei notarii infrascripti et in anima et super animam prelibati domini, domini ducis constituentis donasse totum dictum supra plus pretius [quantumcumque sit ut supra et ut supra][11] dictorum bonorum et iurium superius venditorum et de eo donationem fecisse prefato domino magistro Ambrosio presenti, et ulterius coram spectabili et egregio iuris utriusque doctore domino Paulo de Nigromonte, vicario magnifici domini potestatis Mediolani ad signum leonis et iudice ordinario, pro tribunali sedente super quodam scannio[12] posito in domo habitationis prefati domini Bernardini sita ut supra, posito in domo habitationis prefati magnifici domini oratoris et mandatariis sita ut supra quod scannium[13] et quem locum eoque approbante decernente ac (insinuante) infrascriptam donationem plures pretii et valoris dictorum bonorum et iurium ut supra venditorum et predicta et infrascripta omnia et singula in presenti instrumento contenta. Et iubente dictam infrascriptam donationem et predicta et infrascripta omnia et singula in presenti instrumento contenta insinuari debere per me notarium infrascriptum et semper et omni tempore valere et tenere debere, et eam donationem et predicta et infrascripta omnia et singula ego notarius infrascriptus etiam ad instantiam prefati domini Pauli vicari et iudicis ordinarii ut supra et prout melius et validius fieri et valere et tenere potest et poterit ita que uno modo, cum auctoritate prefati domini vicarii et iudicis ordinarii et omni debita solempnitate tam iuris quam facti aut consuetudinis interveniente insinuari et insinuo in actis prefati domini vicarii et iudicis ordinarii [voluntarie et][14] omnibus modo, donationem inter vivos puram meram et irrevocabilem remitteris omnes et singulas causas ingratitudinis fecit et facit prefatus magnificus dominus orator et mandatarius ut supra dicto nomine prefato magnifico domino magistro Ambrosio presenti ac acceptanti nominative de eo pluri pretio et valore dictorum bonorum et iurium superius venditorum [quantumcumque sit ut supra et ut supra][15] a dictis ducatis mille ducentum auri supra et de omni et quocumque iure quod competeret seu competere dici posset prefato domino duci eius principali super dictis bonis et iuribus ut supra venditis a dicti ducatis [mille ducentum auri][16] supra quomodolibet in futurum et de omni et toto eo quod prefatus dominus mandatarius dicto nomine et prelibatus dominus, dominus dux Urbini eius principalis prefato domino magistro Ambrosio emptori [et donatario ut supra suis][17] et in et super bonis[18] petere poterat vigore virtute dictorum bonorum et iurium [superius venditorum et dicti pluris pretii et valoris ipsorum bonorum et iurium][19] a dictis ducatis mille ducentum auri et ut supra  item de omnibus iuribus et hec omnia cum solempnibus tenore cessione iurium et actionum translatione dominii et possessionis constitutione misse et procuratoris in rem suam positione in eius[20] dicto nomine et prelibati domini domini ducis Urbini ac eius ducalis camere locum ius et statum ac promissione et obligatione bonorum et iurium ipsius domini donationis dicto nomine et prelibati domini domini ducis Urbini[21] presentem et futurorum pigneri prefato domino magistro Ambrosio donatario presenti, deffendendi et guarentandi[22] predicta bona et iura superius donata pro suo dicto nomine dato et facto tantum ut supra et ut supra. Que quidem omnes clausole suprascripte habeantur et haberi intelligantur hic pro expressis et repetitis modo et forma suprascriptis et prout supra, quamquidem donationem et predicta omnia et singula fecit et facit prefatus dominus donator dicto nomine prefato domino donatario presenti stippulanti et recipienti ac acceptanti gratis et amore. Insuper prefatus dominus mandatarius et donator dicto nomine et prefatus dominus magister Ambrosius donatarius ut supra et uterque et alter eorum iuraverunt et iurant ad sancta Dei Evangelia manu corporaliter tactis scripturis in manibus dicti mei notarii infrascripti per dictam donationem factam ut supra esse veram et non (fictam) nec simulatam neque se ipsos ulla fraude aut dolo ductos nec in fraudem alicuius persone sed sua sponte atque sincero (mentis) affectu, ac bona fide ad huiusmodi donatonem devenisse ac devenire et absque ulla pactione palam vel secrete facta que ullo unumque tempore retrodato vel retrocesso fiat de bonis et iuribus iam donatis ut supra et in omnibus et per omnia et de verbo ad verbum prefati domini orator et mandatarius ut supra ac donator dicto nomine et donatarius ut supra et uterque et alter eorum iuraverunt et iurant prout in ducali decreto super donationibus et cessionibus edito continetur et ex eius forma iurari debet et requiritur. Renuntiando quoque exceptioni prefatus dominus mandatarius dicto nomine non facte huius venditionis et dati taliter ut supra et non receptorum dictorum denariorum dicta occasione et spei future receptionis et non factarum dictarum promissionis obligationis renunciationis finis et liberationis et non facti et non prestati dicti iuramento et non facte dicte donationis dicto nomine et modo et forma suprascriptis et predictorum et infrascriptorum omnium et singulorum non et actorum et factorum et omni probationi et deffensioni in contrarium, pacto speciali apposito que prefatus dominus Bernardinus teneatur facere et curare cum effectu que prelibatus dominus dominus dux Urbini ratificet et confirmet predicta et infrascripta omnia et singula per eum eius nomine facta ut supra et infra et in quantum expediat similiter venditionem et donationem facti et hec omnia in forma valida solempni et legittima et infra[23] terminum duorum vel trium mensium proxime futurorum sub reffectione que omnia et constitute insuper etiam prefatus dominus Bernardinus dicto nomine[24] iuravit semper et omni tempore ratum publicum instrumentum et nullo tempore contrafacere, et non petere habilitationem huiusmodi iuramenti, sub reffectione et predicta omnia et singula facta fuerunt et sunt atque fiunt etiam cum voluntate et expresso consensu prelibati illustrissimi et excellentissimi domini domini ducis Mediolani de omnibus et singulis predictis certio rati et certificati et cum beneffitio et dispensatione ducalium litterarum patentium eiusdem excelentie datarum Mediolani die 18 mensis presentis iulii, subscriptarum manu propria prelibati domini domini ducis Mediolani ac magnifici domini Bartolomei Chalchi eius secretarii, cum ducali sigillo in cera alba consueto ibidem in publicam et autenticam formam exhibitarum huiusmodi tenoris, videlicet: Ludovicus Maria Sfortia Anglus dux Mediolani …[25].. Et de predictis rogatus fuit per me Mafiolum de Glusiano notarium infrascriptum ac notum et cognitorem prefatorum dominorum donatoris publicum confici debere et [donatarii contahactum] instrumentum unum et plura unius et eiusdem tenoris.

Actum: in domo habitationis prefati domini Bernardini sita ut supra, presentibus Francisco de Capitaneis filio domini Antonii et Bernardino de Valibus filio domini Iacobi ambobus porte Vercelline parrochie Sancte Marie ad portam Mediolani, notariis e pronotariis domino Paulo de Baldironibus filio quondam domini Antonii, Francischo de Ferrariis filio quondam domini Iohannis, magistro Ambrosio de Blanchis filio quondam magistri Iohannis, magistro Bernardino de Coyris filio quondam domini Antonii et Symone de Brambila filio Venturini omnibus porte Verceline parrochie Sanctorum Naboris et Felicis omnibus notis et cognitoribus prefatorum magistrorum dominorum donatoris et donatarii contrahentium, testibus ydoneis vocatis et rogatis”.

 

1498 luglio 24

Lettera ducale conservata nell’atto rogato dal notaio Maffiolo Giussani in data.

Atto identico al precedente, per cui:

“[…] in publicam et autenticam formam exhibitarum huiusmodi tenoris, videlicet: Ludovicus Maria Sfortia Anglus dux Mediolani Papie Anglerieque comes ac Genue et Cremone dominus. Edes quas illustrissimus dominus dominus dux Urbini titulo donationis habuit ab illustrissimo quondam domino domino Galeatio Maria Sfortia olim Mediolani duce et fratre nostro carissimo et que facta fuit illustrissimo quondam domino domino Federico olim Urbini duci et prefati domini domini moderni ducis genitori ut constat patentibus litteris ducalibus datis et signatis, prout in eis continetur, etiam per nos tamquam olim gubernatorem et locumtententem generalem nunc quondam illustrissimi domini domini Iohannis Galeatii Marie Sfortie olim ducis Mediolani confirmatis, ut liquet ducalibus litteris datis Papie die tertio iulii 1493 et signatis B. Calchus seu prout in eis continetur, que site sunt in inclita hac urbe nostra Mediolani in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii, quibus choret[26] ab una parte strata partim partim que eclesia[27] suprascripta ab alia similiter ab alia Francisci Salvatici et ab alia illorum de Magnis, salvo tamen coherentiarum errore prout sic vel aliter apparebit, idem dominus dominus dux Urbini nostri contemplatione motus eas alienare cedere[28] ac vendere seu alio quovis[29] titulo earundem dominium et possessionem transferre intendit speciali consiliario et phisico nostro dilectissimo domino magistro Ambrosio de Roxate etiam forte minori pretio quam sit medietas iusty pretii quo circa a eodem domino magistro Ambrosio requisiti ut patentibus litteris nostris edicere decernere et dispensare quod ad huiusmodi venditionis seu alienationis contractum deveniri possit libere et impune ipsumque contractum quantum in nobis est postquam factus fuerit approbare convalidare et confirmare et omne ius nobis vel camere nostre quolibet competens pertinens et spectans in et super edibus predictis in eundem magistrum Ambrosium eiusque heredes et successores et quibus dederunt transferre dignaremur suplendo etiam omnes deffectus tam iuris quam facti aut consuetudinis ac cause et cuiuslibet solemnitatis omisse sive extrinsice sive intrinsice sive[30] formali sive substantialis que in predictis seu similibus intervenire potuissent sive debuissent. Nos igitur eius honeste petitioni libenti animo ob eius benemerita annuere volentes, tenore presentium edicimus[31] decernimus et dispensamus que prefatus dominus dominus dux Urbini, vel eius legitimus nuntius et procurator eius nomine prefatas edes vendere alienare vel alio quovismodo transferre possit in prefatum dominum magistrum Ambrosium pro eo pretio quo ipse partes in eo contractu concordes extiterint etiam si non esset dimidia pars iusti pretii et abinde super titulo donationis vel eo titulo quo melius et validius fieri[32] contigerit concedere et alienare per publicum et solemne instrumentum rogatum per autenticum notarium cum renuntiationibus clausulis solemnitatibus debitis opportunis et apponi solitis et consuetis que hic pro specialiter et expresse specificatis habeant que omnia et singula postquam facta fuerint ex nunc prout ex tunc[33] et ex tunc prout ex nunc ex certa scientia motu proprio et de nostre potestatis plenitudine etiam absolute approbamus et confirmamus et omne ius omnemque actionem quod et que nobis aut camere nostre competeret aut competere posset in et super dictis edibus cedimus et transferrimus libere in prefatum dominum magistrum Ambrosium eiusque heredes et successores et quibus dederint ita et taliter ut in omnibus et per omnia et modis omnibus ipse dominus magister Ambrosius et sui heredes et successores et quibus dederint sint et[34] sucedant  et esse et sucedere debeant in locum ius et statum camere nostre et prefati domini domini ducis Urbini respectu dictarum edium supplentes etiam in[35] predictis omnibus et circa predicta omnia omnes defectus tam iuris quam facti et consuetudinis ac cause et cuiuslibet solemnitatis omisse sive extrinsice sive intrinsice sIve formalis sive substantialis que in predictis intervenire potuissent et possent seu debuissent et deberent, decernentes in super  ex nunc prout ex tunc contra huiusmodi instrumentum postquam factum fuerit non posse aliquo futuro tempore per aliquam personam quiquam excipi obici vel opponi aut suplicari ratione minoris pretii vel defectu alicuius solemnitas ut supra vel benefitii in integrum restitutionis vel aliter quovismodo et hec omnia aliquibus legibus decretis et maxime decreto edito de anno 1423 que incipit providere volentes que ac[36] statutis ordinibus et quibuscumque aliis in contrarium facientibus et disponentibus non obstantibus etiam in si talia forent de quibus specialem mentionem fieri opporteret que hic pro expressis et specificatis haberi volumus et[37] decernimus ac mandamus quibus omnibus ex certa scientia motu proprio et de nostre potestatis plenitudine etiam absolute derogamus et derogantium esse volumus et iubemus mandantes quibuscumque magistratibus iusdicentibus et offitialibus nostris presenti videlicet et futuris quatenus presentes has nostras litteras observent et inviolabiliter observari faciant pre quanto … caripendunt in quorum testimonium presentes fieri iussimus et registrari nostrique sigilli inprescione muniri. Datum Mediolani die XVIII iulii MCCCCLXXXXoctavo, Ludovicus Maria, subscripsit B. Chalcus, cum ducali sigillo in cera alba consueto”.

Nello stesso atto sono riportati anche gli atri due atti citati nella precedente trascrizione:

1.Notaio: Guido de Granis de Montefalcone, comitatus civitatis Urbini. 1498 giugno 10, Guido Ubaldo di Urbino, duca e conte di Montefeltro, nomina suo procuratore Bernardino Massanum de Sancto Angelo[38] suo legittimo procuratore, per tutti gli affari del detto duca nella città di Milano e in regione “Sancti Francisci”.

Actum: “in cubiculo aule seu domorum residentia prefati domini constituentis que posite sunt in civitate Eugubii in quartiero Sancti Iuliani iuxta vias publicas, presenti Guidalotto e Agabito Bassinella di Urbino”.

2.1498 giugno 28, Lettera del duca di Urbino, Guido Ubaldo, a Ludovico Sforza, con la quale chiede allo stesso di poter alienare, dominio e possessione del sedimine che il padre di Guido Ubaldo, il duca Federico ricevette in dono da Gian Galeazzo Sforza, al maestro e phisico Ambrogio de Rosate, in osservanza delle norme e statuti della città di Milano.

1498 settembre

Guido Ubaldo duca di Urbino, presa visione dell’atto rogato dal notaio Maffiolo Giussani, col quale il suo procuratore Bernardino de Mazota cedeva al maestro Ambrogio da Rosate un sedime sito a Milano in porta Ticinese parrocchia di San Maurilio, rinunciando a qualsiasi eccezione, approva, loda, ratifica e conferma tale atto e tutto ciò che con tale atto è stato fatto.

 

27.

1500 febbraio 24, Milano.

Atto relativo alla successione di Ermodorio Minerino de Spoleto, astrolgo ducale, nei beni che una volta furono del conte di Urbino e successivamente del mestro Ambrogio de Rosate, che oltre alla giurisdizione della pieve di Rosate, comprendevano il sedimine sito in porta Ticinese parrocchia di San Maurilio con i suoi edifici.

ASMi, Notarile, Bernardo Albignani, b. 3483.

Inedito.

“(…) Cum illustrissimus dominus, dominus Ludovichus Maria vicecome dux Mediolani, donatinem inter vivos puram et irrevocabilem fecerit magnifico … domino Hermodorio Menirino de Spoleto, strologo prefati domini, domini ducis, nominative de quodam sedimine quod alias fuit magnifici comitis Urbini quod est cum suis hedefitiis sito in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani, cui coheret ab una parte strata et ab aliis…tenore presentium predictum magistrum Ambrosium supradictis plebe Roxate et domo ducis Urbini (privantes) eas in dictum Hermodium ex certa scientia motu proprio et de nostre potestatis plenitudine etiam absolute confermamus ac titullo donationis inter vivos…”.

Actum: nel borgo di Rosate, presenti Giovanni Leonardo de Castoldis figlio quondam Stefano e Giovanni Evangelista de Robasechis figlio quondam Francesco di Rosate.

Testimoni: prete Pietro de Ferrariis figlio quondam Ambrogio, Agostino de Robasechis figlio quondam Francesco e Stefano de Robeco figlio quondam Giacomo.

 

28.

1504 settembre 12.

Primo arbitrato Salvatico.

ASMi, Notarile, Tommaso da Barlassina, b. 3414.

Inedito.

Antonio e Giovanni Angelo fratelli Salvatico figlio quondam Francesco, della parrocchia di San Maurilio, porta Ticinese, volontariamente decidono di ricorrere all’arbitrato di Gabriele della Croce e Girolamo Moroni, nella causa per la spartizione dei beni di famiglia, secondo le congrue porzioni, col patto che se le discordie e i dubbi eventualmente sorti non saranno sanabili, le parti ricorreranno all’arbitrio di Francesco Bernardino Visconti.

 

29.

1505 agosto 1, Milano.

Primo testamento di Giovanni Angelo Salvatico.

ASMi, Notarile, Tommaso de Barlassina, b. 3414.

Inedito.

“In nomine Domini. Anno a nativitate Eiusdem millesimoquinquagentessimoquinto indictione octava die veneris primo mensis augusti. Cum vita et mors in manu Dei omnipotentis sint et melius sub metu mortis vivere et sua bona ordinare, quam sub spe vivendi ad mortem subitaneam pervenire et bona sua inordinata relinquere, idcirco ego in Dei nomine Iohannesangelus Salvaticus iuris utriusque doctor filius quondam spectabilis domini Francisci Salvatici, porte Ticinensis parrochie Sancti Maurilii Mediolani, sanus mente et corpore ac bone memorie et sani et boni intellectus nolens ab intestato decedere nec bona mea inordinata relinquere ne de bonis meis ulla unquam oriatur nec oriri possit lis controversia aut discordia, hoc meum presentem testamentum et ultimam voluntatem facere procuravi et procuro et feci et facio in presentia vestrarum notarii notariorumque et testium infrascriptorum ad hec specialiter vocatorum et rogatorum. Quod quidem testamentum volo iubeo et mando ac ordino valere et tenere debere et quod valeat et teneat iure testamenti nuncupatim et sine scriptis et si non valeret nec teneret iure testamenti nuncupatim sine scriptis, volo iubeo ordino et mando quod illud valeat et teneat habeat et debeat iure codicillorum, et si non valeret nec teneret et quod iure codicillorum, volo iubeo ordino et mando illud tenere et valere et quod valeat et teneat et valere et tenere debeat iure donationis causa mortis quam feci et facio tibi notario infrascripto noto et cognitori meo persone publice stipulanti et recipienti nomine et vice et ad panem et utilitatem infrascriptorum heredium et legatariorum meorum debite referendo et cuiuslibet alterius cui interest … seu interesse posset seu poteri quomodolibet in futurorum. Et si non valeret nec teneret iure donationis causa mortis ut supra volo iubeo ordino et mando illud valere et tenere debere et quod valeat et teneat et valere et tenere debeat iure cuiuslibet mee bone et ultime voluntatis et dispositionis et omnibus illis melioribus modo iure via causa et forma quibus melius valere et tenere et effectum sortiri potest et poteri quomodolibet quia sic statuit et decrevit mea bona et ultima voluntas et dispositio. In primis namque tamquam fidelis et catholicus christianus commendo spiritum et animam meam altissimo Deo patri et filio et spiritu sancto et beatissime virgini Marie totique curie celesti, item ad instantiam dicti (tui) notarii ac publice persone stipulantis et recipientis ut supra dico et protestor quod (namque) feci nec condidi aliquod aliud testamentum codicillum nec aliqua voluntarie quod recordet et casu quo … a quo modo huic retro … condidisse aliquod aliud testamentum codicillum … tenore presentium illud illum … cassavi irritavi revocavi et annullavi et casso irrito revoco et anullo … quovismodo huic retro per me facta condit et ordinat et per quoscumque notarios traditi si aut per me huic retro facta et condire repperiantur, etiam si in eis esset aliqua verba derrogatoria et specialia ac talea de quibus oporteret specialem fieri mentionem de quibus specialem fierem mentionem si ad (publicus) recordaret et hoc etiam que illorum et illarum me …. et penitet et que illam illos illa nolo haberi pro infectis cassis et irritis. Et que volo et intendo ac firmiter dispono quod hoc publicus meum testamentum seu hec presens mea dispositio ceteris prevaleat et roboris habeat fermamente, item volo iubeo ordino et mando quod si repperiretur in me aliquid illiciti vel male ablati seu retenti pervenisse quod illud reddatur et restitui illi et illis cui et quibus veniret faciendi restitutio de (iure) per infrascriptos heredes meos institutos et prout infra. Item exheredo Antonium SaIvaticum assertum fratrem meum ac omnes eius discendentes tam natos quam nascituros in infinitum et hoc maxime quin eum reputo indignum hereditate et successione mee et bonis meis et consequeatur eius discendentes de quibus sopra ob radicem infestam ac ob alias causas animum meum moventes. Item gravo infrascriptos heredes meos ad construi faciendum infra annum unum post mei decessum capellam unam pulcram et honorificam in suprascripta mea parrochiali ecclesia Sancti Maurilii a manu sinistra in introito ipsius ecclesie in cuius construtione saltem expendendum ducatos ducentum et quam capellam postmodum doteri volo per ipsos heredes congruenter ite quod in ea singulis diebus celebretur messa una sub commemoratione mei testatoris et ascendentium meorum et singolo anno celebretur armale unum more ambrosiano et honorificum, et hec pro remissione peccatorum meorum et ascendentium meorum que omnia fieri nolo si per me testatorem facte non repperiantur. Item lego Iohannemaria de la Porta servitori meo ducatos vigintaquinqe sibi dandos intra annum unum post mei decessum et hoc si toto tempore vitee mee mecum et in servitiis meis …. et se fidelem … et non aliter. Item lego Marco …. servitori meo libras cinquaginta imperialis sibi danda intra annum unum post mei decessum (cum) conditionibus de quibus in suprascripto proximo legato et non aliter. Item prohibeo … etiam gravando … infrascriptorum heredium meorum per eos … ex ipsis heredibus meis ac eorum vel alterius eorum successorem vel successores alienari aut obligari quovismodo posse bona mea nec aliqua ex eis …. volo quod retineant per eos et eorum successores sub nomine familie mee, et si contingat eos vel aliquem ex eis ad aliquam alienationem vel ad aliquem actum alienationis seu obligationis devenire, eo in casu volo et iubeo quod talis alienatio et obligatio sit nullus effectus et … et tali casu ex nunc (prout) ex nunc … talem sic alienationem et obligationem seu tales sic alienantes et obligantes dicti boni mei seu partem, dicti heredes mei in totum (etiam) cum prohibitione (trebellianice) et eo casu volo quod hereditas mea integra et sine aliqua diminutione applicetur et applicata esse intelligatur infrascripto hospitali Magno Mediolani cum eidem prohibitione de qua supra, et eo in casu instituo et substituo heredem universalem ore proprio nominando dictum hospitale Magnum Mediolani, et si predictum hospitale seu eius administratores hincmet disponi contravenire temptaverint, eo in casu dicta hereditas mea integre et sine aliqua diminutione applicetur et applicata esse intelligatur venerabili scole et consortio Misericordia Mediolani cum eidem prohibitione de qua supra et eo casu instituo et substituo heredem universalem ore meo proprio nominando predictam scolam Misericordie cum dicta prohibitione et si predicte scole seu eius administratores contravenire presumpserint hincmet disponi, eo in casu volo quod dicta hereditas mea absque aliqua … trebellianice) applicetur et applicata esse intelligatur venerabili fabrice ecclesie Maioris Mediolani, quam in tali casu institui et instituo heredem universalem ore proprio meo nominando cum eidem prohibitione et prohibeo dicta bona mei nec partem eorum pervenire posse aliquo modo etiam titulo simplicis locationis nec per ristitutionem nec per mortis causa donationem nec mortis causa capionem nec per aliam quamvis dispositionem fiende per infrascriptos heredes meos nec aliquem eorum nec eius vel eorum heredes mei successores usque in infinitum nec etiam abintestare in predictum Antonium Salvaticum cum eius descendentibus tam natis quam nascituris usque in infinitum. Et si (predictus Antonius Salvaticus) vel descendentes eius de quibus supra succedere debeant vel debere aliquo modo infrascriptis heredibus meis vel alicui eius aut eorum vel alicuius eorum successoribus … casu volo quod hereditas mea integre et sine aliqua diminutione … in obolo consistens pervenire et perveniri debeat in infrascriptum hospitale Magnum Mediolani cum institutionibus conditionibus privationibus applicationibus et substitutionibus de quibus in proximo procedenti capitulo que omnia hic pro repentis habeatur. Si vero infrascripti heredes mei aut aliquem ex eis vel eorum seu alicuius eorum successoris etiam in infinitum …. ad aliquem titulum ex suprascriptis aut ad aliquem casum etiam ad aliquem ex litis titulis tendentem devenire tunc, et eo casu volo quod omnia per … vel eos fiendi habeatur pro (infectis) et sint nullus effectus nec momenti et tali casu ipsum vel ipsos sic contravenientum vel contravenientes privari, et primo hereditate mee et volo quod ipse mea hereditas integra et sine aliqua etiam minima diminutione applicetur et applicata esse intelligatur predicto hospitali Magno cum antedictis institutionibus condivisionibus prohibitionibus privationibus applicationibus et substitutionibus de quibus in dicto proximo capitulo que omnia hic habeantur per specificatos et hoc que mea firma et inviolabilis voluntas … quod hereditas mea nec per eius aliquo modo nec directe nec per indirectum pervenit nec pervenire posset etiam sub titulo simplicis locationis in predictum Antonium nec in eius descendentes etiam in infinitum bonis et iustis rationibus animam meam moventibus et que Deo altissimo notissime sunt. In omnibus (autem) bonis meis mobilibus et immobilibus ac se moventibus iuribus et nominibus debitorum que et quas habeo et die obitus mei relinquam in meis heredibus et bonis salvis tunc semper et firmis manentibus premissis omnibus et singulis et quolibet eorum et sine eorum et cuiuslibet eorum preiuditio, institui et instituo mihi heredem universalem et heredes universales ore meo proprio nominando et quem item quos nominavi et nomino quecumque filium meum et quacumque filiam meam et quoscumque fìlios meos ac quascumque filias meas nasciturum nascituram nascituros et nascituras sive talis filius filia filii vel filie etiam legitimi et naturales inter quos comprenda(tur) etiam et subsequenti matrimonio legitimati sive … ex tempore obitus mei legitimare sive …. et tunc quod masculi prefe(rantur) feminis et tunc femine dotentur et disponent statutorum Mediolani et quod legitimi … subsequens matrimonium letigimum preferantur seu masculi (seu femine) preferantur naturalibus tunc et alio modo que per subsequens matrimonium legitimatis naturales vero tunc et legitimari ut supra preferantur …… Et si nullum et nullam ex suprascriptis filiis aut filiabus tempore obitus mei reliquero eo tunc et eo casum instituo mihi heredem universalem vel heredes universales ore meo proprio nominando nominavi et nomino illum vel illam illos et illas de quo qua seu quibus fit mentio in codicillis que me fiendis cum qualitatibus conditionibus oneribus et substitutionibus de quibus in ipsis codicillis que omnia hic habeantur pro expressis et ad quos habeat relatio et si nullos codicillos vel codicillum fecero, tunc et eo casu instituo mihi heredem universalem ore meo proprio nominando nominavi et nomino hospitale Magnum Mediolani cum conditionibus qualitatibus oneribus ac prohibitionibus de quibus supra que hic pro reperitis haberi volo … predicta omnia et singula feci et facio que sic prout supra ordinavit deliberavit e conclusit mea bona et ultima voluntas. Et de predictis ego Iohanneangelus Salvaticus testator suprascriptus rogavi et rogo te Thomam de Barlassina notarium infrascriptum notum et cognitorem meum ut publicum conficias instrumentum unum vel plure unius et cuiusdam tenoris etiarn de capitulo in capitulum prout opus fuerit”.

Actum: nella casa di Giovanni Angelo Salvatico, nel suo studio, ossia la camera, che dà verso l’orto, sita in parrocchia San Maurilio Milano, porta Ticinese, presenti Francesco Bernardo de Barlassina figlio di Protaso e Domenico de Magnis figlio di Bertola.

Testimoni: Francesco de Benedittis de Parma figlio quondam Cesare, Giovanni Pietro de Dalfinonibus figlio quondam Martino, Giovanni Ambrogio de Prederiis figlio quondam Leonardo, Galeazzo de Ricardis figlio quondam Dombellus e Giovanni (Domenico) de Carnis figlio di Pietro, tutti di Milano.

Seguono le sottoscrizioni autografe di Giovanni Ambrogio de Prederiis, Francesco de Benedittis de Parma, Francesco Bernardo de Barlassina e Tommaso de Barlassina.

 

30.

1508 settembre 13, Milano.

Secondo arbitrato Salvatico.

ASMi, Notarile, Nicolò Omodeo, b. 5425.

Inedito.

Giovanni Angelo e il fratello Antonio figli quondam Francesco Salvatico, volontariamente eleggono quali arbitri Gerolamo Moroni e Giovanni Luca da Cavenago, per le differenze esistenti fra i due fratelli nella divisione dei beni familiari, col compito di dividerli ed assegnarli nelle giuste proporzioniLo stesso giorno Giovanni Angelo elegge suo procuratore per partecipare agli atti relativi al detto arbitrato Giovanni Giacomo de Gallis.

Actum: nella casa di Gerolamo Moroni della parrocchia di San Martino in Noseggia, porta Nuova, presenti Paolo de Caspaneis figlio quondam Daniele e Girolamo de Bernadigio figli quondam Agostino.

Testimoni: … de Sartirana figlio quondam Domenico, Bassano Bossi figlio quondam Tommaso e Lucino de Rapiciis figlio quondam Ambrogio.

 

31.

1511 settembre 20, Milano.

Terzo arbitrato Salvatico.

ASMi, Notarile, Nicolò Omodeo, b. 5428.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit. (solo indicazione archivistica).

Inedito.

Tramite atto rogato da Ioram de Magistris il 1498 aprile 23 Francesco Salvatico accettò l’emancipazione del figlio Giovanni Angelo, assegnandogli come beni alcuni appezzamenti di terra siti in territorio di Monticello, a sua volta il detto Giovanni Angelo investì il padre dei beni in precedenza cedutigli, al fitto annuo di 130 lire imperiali. Alla morte del padre: tali beni divennero causa di una lite fra Giovanni Angelo e il fratello Antonio, insieme ai beni che il padre alla morte aveva lasciato loro in godimento comune. Alla morte di Antonio, la parte in causa è rappresentata dalla moglie Franceschina de la Cruce a nome del figlio minore Francesco. Alla presenza di Girolamo Moroni figlio quondam Giovanni della parrocchia di San Martino in Nosiggia Milano, porta Nuova, arbitro delegato dalle parti, preso visione degli atti precedenti, si assegna a Ambrogio de Lomeno curatore del detto Francesco minore, come sua debita e contingente porzione dei beni comuni del padre, vari appezzamenti di terra a Monticello e nella pieve di Parabiago, nonche i diritti del mulino di famiglia sul fiume Lambro e un sedimine sito in parrocchia di San Babila, porta Orientale, mentre a Giovanni Angelo spetta la restante parte dei beni familiari, consistenti in vari appezzamenti di terra e due sedimini e i diritti sulle acque derivanti dalla rugia pratorum, siti fuori Milano e tutti i beni e diritti sui beni che una volta furono di Bernabò de Lampugnano.

Actum: nella casa del detto Girolamo Moroni, presenti Battista de Petrasancta figlio quondam Lorenzo e Pietro Paolo de Sanctoaugustino figlio quondam Beltrame.

Testimoni: Giovanni Martino de Lampugnano figlio quondam Francesco, maestro Girolamo de Cazanigha figlio quondam Pietro e Aloisio de Rachis figlio quondam Andrea, tutti di Milano.

 

32.

1514 luglio 4, Milano.

Vendita Galeazzo Manfredi-Salvatico

ASMi, Notarile, Pietro Martire Grassi, b. 3556.

Inedito.

“In nomine Domini, anno a nativitate Eiusdem millesimo quinquagesimo quartodecimo indictione secunda die martis quarto mensis iulii. Magnificus dominus Galeaz de Manfredis filius quondam illustrissimi domini Guidotii porte Ticinensis parrochie Sancti Maurilii Mediolani, fecit et facit venditionem et datum ad proprium liberam francham et absolutam ab omni onere ficto censu conditione prestatione et servitute alicui dandis prestandis seu etiam sustinendis mihi notario infrascripto persone publice stippulanti et recipienti nomine et vice et ad partem et utilitatem magnifici iuris utriusque doctoris domini Iohannisangeli de Salvaticis et pro eo nominative de cassio uno domus sito in sedimine in quo habitat prefatus dominus Galeaz et in quo de presenti sit stalla, cui cassio coheret ab una parte strata ab alia prefati domini Iohannisangeli ab alia porticus ante ipsam stallam ab alia anditus porte possessionis dicte domus, item de tanta parte dicti porticis existentis ante dictam stallam quanta est ipsa stalla in latitudine, videlicet a muro divisorio domus prefati domini Iohannisangeli et domus prefati domini Galeaz[39] usque ad morsam dicte stalle per rectam lineam cui parti porticus coheret ab una parte dicta stalla ab alia prefati domini Iohannisangeli ab alia curia prefati domini Galeaz et ab alia residuum dicti porticus, salvo et reservato que si erratum foret in predictis coherentis vel aliqua earum que non noceat veritati et veris coherentis sed stetit et stare debeat veritati et veris coherentiis, item de omnibus et singulis iuribus axis et accessis ingressibus et regressibus usibus viis utilitatibus et comoditatibus quocumque modo et iure pertinens spectantibus et adiacentibus ipsis bonis et iuribus superius venditis et ipsi prefato magnifico domino venditori pro eis et eorum occasione, eo tenore que de cetero prefatus magnificus dominus Iohannesangelus cum suis heredibus et successoribus et cui vel quibus dederit habeat et teneat gaudeat et possideat predicta bona et iura superius vendita et de eis et in eis facint et facere possit valeat … vult et sibi placuerit sive dicti domini venditoris nec alterius persone condictione, cedendo dando atque mandando et cessit dedit atque mandavit prefatus dominus venditor prefato domino emptori [necnon mihi notario infrascripto ut supra omnia][40] iura omnesque actiones et rationes replicationes retentiones exceptiones usus et quascumque deffensiones utiles et dirrectas reales et personales[41] mistas atque ypotecarias et alias quascumque eidem domino venditore quocumque modo et iure pertinentia et pertinentes et competentia et competentes contra et adversus (dactores) suos et contra (dactores dactorum) suorum et contra (dectores) et posessores bonorum rerum et iurium suorum que sunt fuerunt et erunt et contra quoscumque alias personas res et bona pro predictis omnibus et singulis. Et constituit prefatus dominus venditor se tenere et possidere suprascripta bona et iura supra vendita nomine prefati domini emptoris et pro eo volens dominium et plenam possessionem predictorum bonorum et iurium superius venditorum in ipsum dominum emptorem absentem tamquam presentem, stippulantem et recipientem [necnon in dictum me notarium infrascriptum eius nomine] transferre, dare et relinquere quibus dominio et possessioni vel quasi (confestim) renuntiari et renuntiat et se absentem ex inde fecit et facit in ipsum dominum emptorem absentem tanquam presentem [necnon in dictum me notarium infrascriptum eius nomine] stippulantem et recipientem ut supra transulit desernit et dereliquit et volens etiam prefatum dominum emptorem suo ministerio facere et constituere possessionem suprascriptorum bonorum et iurium superius venditorum et eum dominum emptorem in sui locum et statum posuit et dimissit dictus dominus venditor de et pro predictis bonis et iuribus superius venditis ipsumque dominum emptorem [absente tanquam presentem nec non dictum me notarium infrascriptum eius nomine] stippulante ut supra missum et procuratorem in … suam fecit et constituit prefatus dominus venditor de et pro predictis bonis et iuribus superius venditis ut supra, ita que de cetero per omnia et modis omnibus prefatus dominus emptor in locum ius et statum prefati domini venditoris sit et succedat et esse et [42] succedesse debeat de et pro predictis bonis et iuribus superius venditis. Insuper prefatus magnificus dominus[43] venditor promissit et vadiam dedit et dat obligando se et omnia sua bona mobilia et imobilia presentia et futura et etiam supeletilia domus et ea omnia … alias de iure verisimiliter non cadunt in obligatione generali pignori prefato domino emptori [absenti tanquam presenti necnon dicto mihi notario infrascripto eius nomine][44] stippulanti et (recipienti) ut supra que semper et omni tempore defendit guarentabit auctorizabit et disbregabit et libere (prestabit) et conservabit suprascripta bona et iura superius vendita ab omnibus et singulis persona et personis communi collegio capitulo consortio et universitate in forma communi et iuris et secundum ius et prout de iure tenet verus venditor vero emptori et ipsum dominum emptorern et bona et iura supra vendita (exontrabit) deliberavit et indempnem et indempnia prestabit et conservabit ab omnibus et singulis fodris focis taleis mutuis extimis conditiis condictionibus et oneribus[45] hactenus impositis et que[46] de cetero imponeretur in aut super dictis bonis et iuribus supra venditis (causa) et facto suprascripti domini venditoris et cuiuslibet alterius persone cuius fuissent aut (dicerens) fuisse dicta bona et iura supra vendita in toto vel in parte et que ipsum dominum emptorem[47] ponet et inducet et positum et inductum manutenebit et defendebit in possessione et tenuta dictorum bonorum et iurium superius venditorurn. Concedens ex nunc prefatus dominus venditor prefato domino emptore [absenti tanquam presenti nec non dicto mihi notario infrascripto eius nomine]`[48] stippulanti et recipienti auctoritatem arbitrum potestatem et bayliam et que possit et ei licet per se et quemlibet eius nuntium et procuratorem et ad eius liberam voluntatem et sine aliquo servitore bano vel nuntio et parabula alicuius iusdicentis corporalem possessionem et tenutam dictorum bonorum et iurium superius venditorum intrare aprehendere et retinere et que fatiet et adimplebit prefato domino emptori et versus eum omne et totum id quod debet et tenet de iure et de … requirit. Et de hec omnia cum omnibus expensis damnis et interesse prefati domini venditoris et que reddet et restituet eidem domino emptori omnes expensas et omnia dampna et interesse quas et que proinde fierent et parerent. Et quam quidem venditionem et datum et omnia et singula suprascripta fecit et facit prefatus magnificus dominus Galeaz venditor dicto mihi notario infrascritpto persone, publice stippulanti et recipienti nomine et vice et ad partem et utilitatem suprascripti domini Iohannisangeli, et pro eo pro pretio et merchato facto et conventato inter eos dominos emptorem et venditorem[49] librarum quinquecentum imperialium quas quidem libre quinque centum imperiali prefatus dominus Galeaz venditor fuit contentus et confessus ac confitetur se recepisse et habuisse et que recepit et habuit a dicto domino[50] Iohanneangelo ut dixit et protestatus fuit, et hoc pro plena et completa solutione et integra satisfactione dictorum bonorum et iurium superius venditorum et prety et merchati eorundem. Renuntiando exceptioni suprascriptus dominus venditor non facti et non celebrati huiusmodi infrascripti venditoris sic et taliter ut supra et non (receptum) et non … dictorum denariorum et spei future receptorum et numeratorum et predictorum et infrascriptorum omnium et singulorum non ita et taliter actorum et factorum omnique probatorum et deffensioni in contrarium, renuntiandoque etiam que non possit aliquo tempore opponere dicere nec allegare se fore[51] deceptum aut … in dimidia et nec ultra dimidiam iusti pretii nec dicta bona et iura supra vendita fore meliora pretio suprascripto que si reperiretur ex nunc prout ex tunc prefatus dominus venditor fecit et facit dicto[52]mihi notario infrascripto persone publice stippulanti [et recipienti] nomine quo finem confessionem liberationem quiettationem et remissionem et pactum perpetuum de ulterius non petendo nec agendo de illo pluri superfluo et illud plus et superfluum remissit et remittit et renuntiavit et renuntiat in manibus mei notari infrascripti stippulantis nomine quo, renuntiandoque etiam que omnia et singula suprascripta fecit et facit suprascriptus dominus venditor ita et eo acto que ad predicta omnia et singula possit semper et omni tempore ubique et sub quolibet iudice realiter et personaliter conveniri renuntiando que non possit aliquo tempore opponere dicere nec allegare causas collocatas vel collocandas ferias ordinarias solempnes vel repentinas nec aliud interdictum causarum nec dare in … pro predictis vel aliquo predictorum cartas vel notas debiti comunis Mediolani nec alias cartas nec aliquid aliud quam pecuniam numeratam et constituit suprascriptus dominus venditor se tenere et possidere omnia sua bona res et iura nomine prefati domini emptoris et pro eo ita et eo acto que adveniente casu petendi pro pacto speciale liceat prefato domino emptori ubique … de bonis et rebus suprascritpti domini venditoris occupare capere tenere possidere intrare vendere et alienare et insolutum … retinere seu auctoritate propria et absque parabula alicuius iusdicentis sive aliquo servitore bano vel nuntio communis Mediolani et absque alia conventione usque ad plenam et completam solutionem et integram satisfactionem … et totius eius pro quo agi contigerit … fecit et facit prefatus dominus Galeaz cum hac … lege et conventione que prefatus dominus Iohannesangelus non possit nec valeat facere nec fieri facere aliquas fenestras nec foramina que respiciant in domo prefati domini Galeazii nec pro quo videri possit in dicta domo prefati domini Galeazii et que pro predicta non aquiratur aliquod ius quote nec servitutis adversus alia bona prefati domini Galeazii tante nec expresse insuper prefatus dominus Galeaz iuravit et iurat ad sancta Dei Evangelia manu corporaliter tactis scripturis in manibus mei notarii infrascripti sacramentum deferentis que semper et omni tempore habebit et tenebit ratum et gratum et firmum et rata grata et firma publicum instrumentum et omnia et singula in eo contenta et nullo tempore contrafaciet nec veniet aliqua ratione vel causa de iure nec de facto modo aliquo causa vel ingenio sub (referentiam et restitutionem) omnium expensarum dampnorum et interesse litis et etiam [que omnia et singula suprascripta facta fuerunt et sunt cum beneficio litterarum ducalium tenor huiusmodi videlicet … datum Mediolani die XXII iunii 1514 signatum A. … et sigillata sigillo ducali in cera alba more solito registrata in folio 145 in libro patentium. Actum in[53] domibus seu sedimine domini Iohannispetri de Alzate seu quod per eum tenet a rectore Sancti Raphaelis Mediolani sita extra portam Orientalem parrochie Sancti Stefani in brolio foris Mediolani et que sedimen nuncupatum ad Rocham Francham, presentibus spectabili domino Iohannepetro de Bonomia filio quondam domini Celsi porte Nove parrochie Sancti Fidelis Mediolani et Melchiore de (Soprassus) filio quondam Nicholay porte Cumane parrochie Sancti Protasii ad monachos Mediolani ambo Mediolani notariis et pronotariis. Interfuerunt ibi testes: dominus Gabriel de (Galnis) filius quondam domini Simonis porte Cumane parrochie Sancti Michaelis ad gallum Mediolani, dominus Baptista de Granis de Gorgumzola filius quondam domini Marci porte Nove parrochie Sancti Bartolamei foris Mediolani et dominus Iohannespetrus de Alzate filius quondam domini Marci porte Orientalis parrochie Sancti Stefani[54] in brolio intus Mediolani, omnes noti idonei vocati et rogati”.

Lettera ducale allegata:

“Maximilianus Maria Sfortia vicecomes dux Mediolani …. Magnificus dominus Galeaz de Manfredis affinis noster, carissimus nobis porrexit supplicationem tenoris subsequentis, videlicet: Illustrissime princeps et excellentissime domine domine mi singularissime … fidellis excelentie vestre servitor Galeaz de Manfredis vellet alienare quoddam stabulum cum tanta parte porticus ante stabulum ipsum existentis quanta capiet latitudo ipsius stabuli una cum superioribus ante stabulum ipsum et porticum domino Iohanneangelo Salvatico pro comoditate totali domus ipsius domini Iohannisangeli ac etiam pro recuperandis pecuniis quibus in occurrenti casu valde indiget … dubitat ne ad memoratum alienarum deveniri possit …. domus expendentis in qua prefata sita sunt a camera processis et super ea lis mota fuit obstante dispositione iuris et statutorum, (iccirco) ad excelentiam vestram recurrit supplicando ut illa dignetur dispensare que ad memoratum[55]alienationem deveniri possit prefatis non obstantibus declarando que posteaquam alienatio ipsa facta fuerit valere et tenere predictis et maxime vitio litigiosi et quibuscumque in contrarium faciendum non …. etiam si talia essent quibus specialiter et in individuo derrogandum esset prout creditor rerum, cupientes igitur nos prefato[56]magnifico domino Galeaz in re longe maioris momenti morem gerere facile movemur in supradicta alientatione fatienda eius petitioni satisfacere itaque tenore presentium quantum in nobis est eidem domino Galeaz licentiam facimus damus concedimus et dispensamus que ad alienationem stabuli cum reliquis in supplicatione suprascripta expressis cum nobili et sapienti iuris … domino Iohanneangelo Salvatico detenire possit et valeat quamquidem alienationem postquam facta fuerit valere et tenere volumus et decernimus non obstante que a camera nostra dependeant nec aliis de quibus in supplicatione in contrarium fatientibus mandantes magistratibus et offitialibus nostris ad quos spectat ut has nostras licentie et dispensationis litteras observent fatiantque ab omnibus observari in quorum testimonium presentes fieri et registrari iussimus nostrique sigilli impressione muniri. Datum Mediolani die XXIII iunii MDXIIII signatum A. … sigillata sigillo ducali in cera alba more solito registrata in libro patentium in folio 145”.

 

33.

1515 febbraio 23, Milano.

Vendita Raude-Carcano.

ASMi, Notarile, Annibale de Magistris, b. 7521.

Inedito.

Ottaviano Raude vende a Giovanni Azzone Landriano, procuratore a nome di Margherita da Carcano, un “sedimen situm in porta Ticinensi parrochie Sancti Victoris ad Putheum Mediolani, quod est cum suis hedifficiis, cameris, solaris, salis, curte, orto seu zardino, putheis, canepis subtus terram, portico […] cum toto sedimini et zardino coheret ab una parte strada, ab alia ecclesie Sancti Victoris ad Putheum in parte et in parte spectabilis domini Iohannis Angelis Salvatici, et in parte domini Cristofori de Caymis, ab alia in parte magnifici equitis Alfonsi Vicecomitibus et in parte heredes quondam Hieronimo Storpioni, et ab alia parte in parte domini Galdini de la Cruce in parte et in parte ecclesia Sancti Quirici mediolani et in parte monasteri seu monasterum Sancte Marthe, et in parte Francisci infrascriptis” (de Carchano).

 

34.

1520 novembre 14

Pacti et conventione facta inter magnificum iuris consultum regiumque senatorem dominum Iohannem Angelum Salvatico ex una et magistrum Baptistam di Buzium de Saltro ex altera.

ASMi, Appendice notai, Mercuriano Maestri, b. 33.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Nuova trascrizione integrale.

“Pacti et conventione facti tra il magnifico regio senator dominum Iohannem Angelum Salvatico per una parte et magister Baptista de Buzi da Saltro, filius quondam domini Stephano, Francisco Ventreta da Como filius quondam domino Iohanne et Iacobo da Bissono da Castello, filius quondam magistri Dominici et Vincentio da Vico filius quondam Bastiani detto da Vico, compagni habitanti a Vico et ciascuno de loro insolidum, cioè l’uno per l’altro … prometteno, sotto obligazione de li soi beni, verso domino Scipione de Magistri qual stipulante a nome del magister messer Iohanne Angelo Salvatico filius quondam spectabile magister Francesco porta Ticinese parrocchia San Maurilio Mediolani, fare faciate seu pariete tre, cioè da li archi de li portici se farano in casa del prefato messer Iohanne Angelo in suxo fin al tetto, quale faciate sono braze sedeci in largheza et con le colonne canellate et capiteli corinthii, in qual faciate non se l’intende esser coprehesa la gora qual va de marmoro bastardo, né ancor le metophe che vanno nel frixo sopra le colonne inferiore, ma se li lassa la preda per far epse metophe, qual faciate se faciano tute de preda de saltro, dela bianca, et senza diffecto e rottura in quel disegno sagule et mixura se darano per magistro Christophoro da Sollaro dicto el Gobbo et siano ben lavorate et ben commisse secondo la collaudatione et iuditio del prefato magistro Christophoro, per pretio de libras cinquecento imperiali per caduna faciata, et tanto più per rispecto detta faziata e uno terzo di una altra faziata quanto parirà al prefato messer Iohanne Angelo, se a lui parisse meritaseno magior pretio (et da dicta faciata e uno terzo sino al complimento dele tre faciate al arbitro et iuditio del prefato magistro Christophoro da libre cinquecento sino in seicento per fazata), qual robbe se habiano a consignar in caxa del prefato messer IohanneAngelo per dicto magistro Battista et compagni , tutte sue spexe, reservati li datii de Mediolano ne li termini infrascripti, cioè una faciata integra et il terzo de una altra, per tuto el mese de aprille proximo el resto per tuto, el mese de aprille de l’anno 1522. …  Dele quale libre cinquecento insino adesso confessano dicti magistro Battista et compagni haver receputo presenzialmente dal dicto domino Scipione de Magistris dal prefato messer IohanneAngelo libre duecentocinquanta imperiali sopra dicti lavori et per parte del pagamento. … per le qual cosse da esser observate per dicto magistro Baptista et  compagni è stato promissore et segurtà messer Iohanne Iacobo  de Riva Piolo quondam dominus maestri Baldesar porta Ticinese parrocchia Santa Maria Beltrà de Mediolano el qual sotto obligatione de si et soy beni promette et se constituisse debitor principale per la somma de scuti centocinquanta per dicti magisto Baptista et compagni con le renuntie de le  nove constitutione et altre promesse debite et insuper iurant et pactorum. Actum in domo habitationis prefati magistri regny senatoris domini Iohannis Angeli Salvatici sita in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani pronotario domino Francesco Reynis filius quondam domini * * * * * * * Alexandri in Zebedia Mediolani et Francesco * * * * * * filius quondam domini Marci porte Horientalis parrochie Sancti Georgii ad putheum album Mediolani notus. Testes: magister … de Saltro filius quondam domini Silvestri habitante Saltri plebis ( Accisare) notus, * * * * * * * de Angleria filius quondam domini Christophori porta Ticinensi parrochie Sancti Petri * * * * * * * laudensi intus Mediolani et dominus Baptista de Porris filius quondam Iohannis porte Romane parrochie Sancte Tegle Mediolani, omnes noti et vocati”.

 

35.

1521 febbraio 22.

Salvatico protesta le maestranze.

ASMi, Appendice notai, Mercuriano Maestri, b. 33.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit. (sola indicazione archivistica).

Trascrizione integrale inedita.

“In nomine Domini. Anno a nativitae Eiusdem millesimo quinquagesimovigesimoprimo indictione nona die veneris XXII mensis februarii. Magnificus iuris utriusque doctor et regius senator dominus Iohannes Angelus Salvaticus filius quondam spectabili domini Francisci porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani voluntarie et omnibus modo fecit, constituit et solemniter ordinavit dominum Scipionem de Magistris specialiter ad procuratorio nomine predicti magnifici domini constituentis (rerum) et pro eo similiter plures … fuerit, protestans et denuntians et quisque … fuit domino Iohanne Iacobo de Rippa, fideiussori magistrorum Baptiste de Buziis de Saltrio, Francisci Ventrete, Iacobi de Bissono et Vincentii de Vico, de omnibus expensis, damnis et interesse, quas predictus constituens passus fuerit ob non adimplationem promissionis que dictos magistros fecerunt prout patet instrumento pactorum factorum inter prefatum dominum constituentem ex una et dictos magistros ex alia, rogato per me notarium infrascriptum anno et die. Item que intendit prefatus dominus constituens contra prefatum fideiussorem consequi et ab eo exigire omnia  (dampnum) expensa et interesse que passus fuit et patit prope inobservationem et non adimpletionem dictorum contractus et promissionis et ad ponendum dictum dominum Iohannem Iacobum et dictos magistros in … et (inegligerunt) et … aliis processis et oblates clausole et sole …. et prout …. et placuerit  et generaliter promissis. Actum in domo habitationis prefati magistri domini constitutis sita ut supra, pronotarii Galeazzo de …. filius domini Francisci porte Ticinensis parrochie Sancti Laurenti maioris intus Mediolani et Iohannes Baptista de Caymis filius quondam domini Marci parrochie Sancti Maurilii Mediolani, noti. Testes: dominus Vincentius de Laguarda filius quondam domini Nicolai porte Ticinensis parrochie Sancti Laurenti maioris foris Mediolani, dominus Ambrosolus de Magistris filius quondam domini Ioram porte Ticinensis parrochie Sancti Georgii in pallatio et dominus Iohannes Franciscus de Zuchono filius quondam domini Valentis porte Nove parrochie Sancti Petri ad cornaredum Mediolani, omnes noti”.

 

36.

1521 maggio 11.

Esposto presentato da Salvatico contro le maestranze.

ASMi, Appendice notai, Mercuriano Maestri, b. 33.

 Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Trascrizione integrale inedita.

“In nomine Domini. Anno a nativitate Eiusdem millesimo quinquagesimovigessimoprimo indictione nona die sabbati XI mensis madii. Cum sit quod factum fuerit instrumentum pactorum et conventionum inter infrascriptum magnificum iurisconsultum et regium senatorem dominum Iohannem Angelum Salvaticum seu dominum Scipionem de Magistris eius procuratorem parte una et magistros Baptistam de Buziis, Franciscum Ventretum, Iacobum de Bissono et Vincentium de Vico parte altera, in quo inter ceteris dictus magister Baptista et sotii promiserunt fa[cere]  parietes tres videlicet ab archibus * * * * * * [ad tectum] cum * * * * * * * * * * in domo prefati magistri domini (Iohannis Angeli) ******************* cum … cannela ******************** corinthiis ex petre saltri albe *********************** absque deffectu et ruptura * * * * * * * * * * * * * * * * * * et sagume eis dande …  [per magistrum Christo]phorum de Solario dictum del Gobbo * * * * * * * * * * * * * et comissis iuditio ipsius [magistri Christophori] * * * * * * * * * * in termino infrascripto, videlicet parietem unam …. * * * * * * * * * * * * * * terminus parietis per totum mensem aprilis tunc proxime futurum et nunc preteritum et residuum per totum mensem aprilis anni 1522 proxime futurum et que consignari debentur in domo prefati maginifici domini IohannisAngeli expensis ipsorum magistrorum Baptiste et sotiorum, datio Mediolani exceptio et pro pretio prout in dicto instrumento  *****  latius continetur rogato per me notarium infrascriptum die XIIII novembris anni 1520 proxime preteriti seu anno, in quo instrumento pro premissis attendentis et observandis precibus, ad instantiam dictorum magistrorum Baptiste et sotiorum, extitit fideiussor dominus magister Iohannes Iacobus de Rippa, qui se constituit principalem debitorem attendentem et observantem pro summa (suorum) centumquinquaginta … (iuramentorum) et pactorum ex …. * * * * * * * * * * aliis prout latius in dicto instrumento commictur ad …. rellatio. Cumque sit ************** domo ut supra dominus Iohannes Angelus ************** (carere) suo adimplendum eram vigore * * * * * * * * * de presenti non fuerint * * * * * * * * * * * * * * * * * * adimplende ….  dictorum magistrorum *********** …. plures (eis etiam nunc consignari) ************ conquestus fuisset * * * * * * * * * * * * dominus Iohannes Angelus pati(re) ******************eis interesse Modo dominus Scipio de Magistris filius quondam Ioram porte Ticinensis parrochie Sancti Petri in campo laudensi intus Mediolani procurator specialis et  procuratorio nomine prefati magistri Iohannis Angeli, ad hec specialiter constitutus ut constat instrumentum procure specialis rogatum per me notarium infrascriptum anno et cetera quod …. ad legiptimam personam exibere et producere penes me notarium infrascriptum congruo tempore (pro mens unum) et deinde ipsi domino procuratore restituendum ne ullo neque futuro tempore prefatus dominus magister Iohannes Iacobus de Rippa fideiussor via de predicta ignorantia pretendere possit et ne sub pretextu alicuius ignorantie se excusare valere accessit ad domum habitationis dicti domini Iohannis Iacobi de Rippa sitam porte Ticinensis parrochie Sancte Marie beltradis Mediolani et illis presentibus de eius familia dicto domino Iohanne Iacobo denuntiavit et notificavit prefato domino procuratori ut supra predictorum omnia et singula superius narratorum et contra ipsum dominum Iohannem Iacobum protestatur et protestatus fuit de omnibus expensis, damnis et interesse que fuerunt et patitur per dominum constituentem occaxione, via et ob non adimplerationem iuste inter prefatum dominum Iohannem Angelum ex una et dictos magistros Baptistam et sotios ex alia facta et celebrata que ymo intendit consequi contra dictum dominum Iohannem Iacobum et eius bona omnia damnus expensa et interesse quas …. et occaxione posuit et ponit dictum dominum Iohannem Iacobum in mora et negligentia. Et de predicta prefatus dominus procurator ut supra …. me Merchurianum de Magistris notarium infrascriptum et … et plene tenoris eiusdem exemplo huius denuntie et protestationis dicto domino IohanneIacobo ad dictam eius domum habitationis sita ut supra et presente …. ***************”.

 

37.

1521 maggio 30, Milano.

Testamento di Giovanni Angelo Salvatico

ASMi, Notarile, Cristoforo Caimi, b. 4605.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Trascrizione integrale inedita.

“In nomine Domini anno a nativitate Eiusdem millesimo quingentessimo vigessimo primo indictione nona die iovis penultimo mensis maii. Cum mors et vita sit in manu et postate Dei omnipotentis et nihil sit certius morte incertius autem hora mortis meliusque sit facta sua ordinare quam permittere que post mortem aliqui … super hereditatem oriatur, idcircho in Dei nomine ego Iohannesangelus Salvaticis filius quondam spectabili domini Francisci, porte Ticinensis parrochie Sancti Maurilii Mediolani, iuris utriusque doctor et regius senator, sanus mente licet eger corpore decrevi hoc meum publicus testamentum facere ac feci et fatio quodquidem vollo valere et tenere et que valeat et teneat iure testamenti nuncupativi et si non valeat et non teneat iure testamenti nuncupativi vollo et iubeo valere et tenere et que valeat et teneat iure codicillorum et si non valet vel non valebit iure codicillorum vollo et iubeo donationis causa mortis que feci et fatio tibi notario infrascripto persona publica stippulanti et recipienti in presenti…. ac etiam cuiuslibet alterius persone cui interest et interesse potest et poterit quomodam in … et si non valet vel non valebit iure donationis causa mortis vollo et iubeo valere et tenere et que valeat et teneat iure … bone et ultime volutatis et omni meliori modo iuri via et forma quibus melius valere et tenere potest et potuit. In primis namque recomendo animam meam altissimo Creatori, item volo statuo et mando que omnia per me mala ablata si que reperiretur restituantur illi seu illis cui seu quibus de iura veniunt restituenda sine aliqua exceptione; item volo statuo et mando que cadaver meum sepeliatur in ecclesia Sancti Francisci Mediolani; item revoco casso irrito et annullo quecumque alia testamenta et ultimas voluntates hactenus per me facta et condita non obstantibus quibuscumque aliis in ipsis seu aliquo ipsorum appositis etiam derrogatoriis et sub quacumque exceptione et forma verborum exceptis etiam si de eis spetialem opporteret facere mentionem et de toto tenore testamenti de verbo ad verbum esset fienda mentio specialis et quam facerem ubi de ipsis clausulis recordaret quin mee firme voluntatis est que ipsa talia testamenta nullum penitus sortiantur effectum sed vollo et iubeo que hoc meum publicus testamentum prevaleat omnibus aliis testamentis pro quocumque notario rogatis, quia vollo que hoc meum publicus testamentum et contenta in eo omnino sortiant effectum et que sit precisum salva tamen mea posteriori voluntate et altero que infrascripti heredes mei mihi sunt valde dilecti; item lego et infrascripta legata fatio que vollo exequi per infrascriptos heredes meos infra triginta dies post meum decessum respectu legatorum ad pias causas et respectu aliorum (quem) citius …. poteris et ad tardius infra annum unum proxime futurum; item lego et iudico domino Scipioni de Magistris cancelario meo ducatos vigintiquinqem; item lego et iudico Merchuriano de Magistris cancelario meo ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Ieronimo Lampugnano ducatos vigintiquinque; item lego et iudico domino Baroni Parpaliono ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Gulielmo de (Grilis) ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Ambrosio de (Ruganexis) ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Iohanni de Raymondis ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Iohannimarie de Moyaronibus de Melegnano ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Augustino de Buscho de Adurno ducatos vigintiquinque; item lego et iudico Francisco de Covo ducatos quatuor omnibus servitoribus meis sibi dandum per infrascriptos heredes meos ut supra; item lego et iudico venerabilis dominis priori et fratribus domine sancte Marie Gratarum seu monasterio dictorum fratrum sito in porte Verceline Mediolani libras mille imperialis … in unam proprietatem ut ex redditu eiusdem ipsi fratres dicti monasterii habeant celebrare missam unam singulo die in perpetuum etiam ordinatum per quondam dominum Antonium de Lampugnano cuius hereditas pervenit in quondam genitorem meum et hoc ut fratres ipsi exequant dicta legatura et seu satisfatiant hiis quibus est satisfactis pro dicto legato; item lego et iudico filiabus domine Lucretie de Salvaticis sororis mee ducatos trecentum per singulam earum; item lego et iudico Francisco de Salvaticis filio quondam domini Antonii fratris mei omnia illa prata nova in loco seu territorio Monticelli facta per illos de Guaytis fictabiles meos cum cassina noviter constructa et fontanilibus et iuribus aquarum; item do et deputo in tutricem et (finita) tutelle curatricem infrascriptis heredibus meis dominam Corneliam de Vicomerchato uxorem meam legiptimam absque aliquo onere satisfationis prestandum quia plene de ea confido vollo tunc que legiptime confitiat inventarium; item deputo errogatarios et exequtores huius mei testamenti illustrissimum dominium Iohannemfranciscum filium quondam illustrissimi domini Baptiste ac magistrum dominum Andream filium quondam magnifici domini Vercelini ambos vicecomittes cum quorum conscilio dicta tutrix administrari habeat bona mea et sine quibus aliquos contractos obligatorios seu alienationis …. non possit; item lego et iudico et iura impositionis relinquo Ieronime filie mee scuta duomille a sole pro eius dotte et pro omni et toto eo quod ipsa Ieronima petere posset in et super hereditate mea et bonis meis qualibus causa et occaxione et quam heredem instituo in dictam summam, in omnibus autem aliis (restis) bonis mobilibus et immobilibus … et iurium … mihi testatori quomodocumque competent et seu que competere possint et que … et dicti obitus mei relinquam instituo mihi heredes universales ore meo proprio nominando nominavi et nomino Iullium et Camillum fratres de Brugora filios quondam domini Aluysii. Item de predictis prefatus dominus Iohannesangelus testator rogavit me Christoforum de Caymis notarium infrascriptum notum et cognitorem sui ut publicum confitiam instrumentum unum et plura eiusdem tenoris etiam de capitulo in capitulum si opporterent. Actum in camera cubicularia prefati domini testatoris sita in eius domo habitationis sita in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani, presentibus pronotariis Marchoantonio Marliano filio domini Stephani porte Vercelline parrochie Sancte Marie pedonis, Iohannibaptista Caymo filio quondam domini Marci porte Ticinensis parrochie Sancti Maurilii Mediolani, notariis et notis et cognitoribus prefati domini testatoris. Interfuerunt ibi testes: dominus Malchior de Grassis filius quondam domini Iacobi porte Ticinensis parrochie Sancti Maurilii Mediolani, dominus Iohannesfilipus de Castiliono filius quondam domini Franchini porte Vercelline parrochie Sancte Marie ad portam Mediolani, spectabilis dominus Nicolaus Homodeus filius quondam Thome porte Ticinensis parrochie Sancti Ambrosini in solayrolo Mediolani, dominus Franciscus de Sovicho filius quondam domini … porte Vercelline parrochie Sancti Nazarii ad petram sanctam Mediolani et venerabilis dominus presbiter Antonius de (Butigiolis) filius quondam domini Martini porte Ticinenis parrochie Sancti Laurentii maioris foris Mediolani, omnes noti et cognitores prefati domini testatoris ad hec specialiter vocati et rogati”.

Ibidem,

Giovanni Angelo Salvatico, alla presenza del notaio Cristoforo Caimi e di frate Leonardo de Confano dichiara vero ciò che ha stabilito nel testamento poco prima rogato, ossia che sia la mogli Cornelia che la figlia Girolama sono sue legittime consorte e figlia.

Actum: nella casa di Giovanni Angelo Salvatico, nella sua camera cubicularia, presenti Marco Antonio de Marliano e Giovanni Battista Caimi.

Testimoni: Paolo de la Curte figlio quondam Girolamo, Vincenzo dela Guanda figlio quondam Nicolò, prete Pietro de Curionibus figlio quondam Francescolo e Scipione de Magistris figlio quondam Iorami.

 

38.

1521 giugno 3, Milano.

Giovanni Angelo Salvatico, decide di cambiare una clausola del suo testamento rogato poco prima, ossia del legato a favore del monastero di Santa Maria delle grazie, nominando al suo posto la fabbrica della chiesa di Santa Maria presso San Celso.

ASMi, Notarile, Cristoforo Caimi, b. 4605.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Actum: nella camera cubicularia di Giovanni Angelo, presenti Scipione e Mercuriano fratelli de Magistris .

Testimoni: Girolamo de Lampugnano figlio quondam GiovanniFrancesco, Dionisio de Ello figlio quondam Ambrogio, … de Gerenzano figlio quondam Nicolò e Giovanni de Raymondis figlio quondam Filippo.

 

39.

1521 giugno 10, Milano.

Ricusa della denuncia di Salvatico da parte dei magistri.

ASMi, Notarile, Stefano Maria Castani, b. 6273.

ASMi, Notarile, Scipione Maestri, b. 5933, in copia.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Trascrizione integrale inedita.

“In nomine Domini. Anno a nativitate Eiusdem millesimoquinquagesimovigessimoprimo indictione nona die lune decimo mensis iunii * * * * * * * * * * * * * * * * * . Cum asseratur per dominum Scipionem de Magistris uti assertum procuratorem nunc quondam magnifici iuris utriusque doctoris et regii senatoris domini Iohannis Angeli Salvatici, factum fuisset quandam assertam denuntiam et protestationem domino Iohanne Iacobo de Rippa uti asserto fideiussori magistri Iacobi de Castello et sociorum per assertos modum et formam ut dicitur constare instrumento rogato per dominum Merchurianum de Magistris notarium Mediolanensis sub die undecimo mensis maii proxime preteriti seu anno et die in eo contentis * * * * * * * * * * * * *  Modo suprascriptus magister Iacobus de Castello de Bissono filius quondam magistri Dominici et magister Vincentius de Ragiis de Vicco filius quondam Bassiani ambo habitantes in loco Vicimorcote laccus Lugani, et uterque et aliter eorum et qui prius quatenus expediat elligerunt et elligunt domicillium et habitachulum ad domum habitationis mei notarii infrascripti sita in porta Nova parrochie Sanctorum Damiani et Cosme in carubio Mediolani, ubi volunt posse fieri contraresponsiones et alia necessaria iuxta formam statutorum, cum reservatione tamen semper et sine preiuditio quorumcumque iurium suorum quibus nullo modo tante nec expresse derogare intendevit et ne ullo futuro tempore imputari possint de aliqua culpa mora vel negligentia (videlicet) nec tacendo videantur faceri aliqua sibi preiudicatura (videlicet) ne etiam dictus dominus Iohannes Iacobus de Rippa aliqualiter eorum nominibus molestari possit haud omnem bonum finem et effectum eiusdem et  dicto domino Iohanne Iacobo melius et alias omnibus modo iure via et forma quibus melius suo et dicto nomine potuerent et possint. Accesserunt ad domum solite habitationis prefati quondam magnifici domini Iohannis Angeli, sitam in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani, et ibidem presentibus, audientibus et intelligentibus de habitantibus in dicta domo, dicti magistri Iacobus et Vincentius et uterque ac aliter eorum, suis nominibus et nomine ac etiam nomine et vice et ad partem et utilitatem magistri Baptiste de Buziis et Francisci Ventrete sociorum suorum et pro quibus quatenus expediat promittant de rato etiam sub refferentia omnium expensarum semper cum reservatione et aliis de (quibus) dixerunt et dicunt responsio dicte asserte denuntie et assertis in ea contentis quod eam et asserta in ea contencta [acceptum et acceptant in parte et partibus pro eis inter que suis tantum facieri et non ultra in reliquis non consensevit nec consentiunt in aliquo quod sit vel esse possit in eorum vel iurium suorum damnum vel preiudicium ymo in dictis partibus que se et iura sua fatientibus tantum dixerunt et dicunt dictam assertam denuntiam et protestationem ut asserta omnia et singula in ea contencta] fore, fuisse et esse nullam et nulla nulliusque valoris roboris effectum efficant et momenti et non potuisse de iure feri et non posse nec debere de iure in aliquo nocere neque preiudicare dictis magistris Iacobo et Vincentio nec sotiis suis neque dicto eorum fideiussori neque iurium suis sed posse et deberet de iure tolli et loco simplicis scripture poni pluribus iuribus rationibus et causis suis loco ei tempore et allegandis et primo rebus sic se habentibus prout se habuerunt et habent alio modo apparente dicto (docto) facto precluso hostenso vel allegato quam hiusque apparent (doctum) dolum factum preclusum hostensum vel allegatum sit vel fecerit, item quia fuit facta per personam minus legittimam et loco et tempore (incongentis), item quia narata prout nararunt in dicta asserta denuntia in preiuditium dictis respondentibus non fuerunt nec sunt vera, item quia dictus dominus Scipio nihil egit cum ipsis responsionibus procuratorio nomine prefati quondam magnifici Iohannis Angeli nec pro eo promiserit de rato; item quia ipsi respondentes quibus nulla apposita fuit pena neque nullitas conventionis et habent tempus perfitiendi dictum opus de quo agitur hinc et per totum mensem aprillis anni 1522 proxime futuri et sic non possint in aliquo imputari cumparati fuerunt et sunt adimplere conventa.  Ita protestati fuerunt et protestatur et ubi dici velit quod non adimpleverint ea quo facere debebant inde et per totum mensem aprillis tunc proxime futurum et nunc preteritum, dixerunt et dicunt quod per eos non stetit quominus ea adimplerentur sed id processit et stetit culpa et deffectu prefati quondam domini Iohannis Angeli qui laborerium per eos fiendum iuxta conventa aliter avit [alienavit] et mutavit augendo mensuram conventam et opus destinatum, prout si opus fuerit verificabitur, item quia prefatus quondam magnificus dominus Iohannes Angelus numquam conquestus fuit quo ipsi magistri non perfecerint dictum opus maxime cum ut supra dictum est creverit et opus mutaverit et in omnem casum etiam prefatus dominus Iohannes Angelus fieri non fecit opus seu inferiora super quibus poni debebant lapides ornandi per ipsos magistros et sic nullum passum fuisse damnum, item quia dicta asserta denuntia peccat in forma et caret substantialibus debitis et a iure et ex forma statutorum requisitis, item quia ipsi magistri suis et dictis nominibus volunt et intendunt perseverare et finire dictum opus iuxta conventa et in termino limitato ubi per heredes dicti quondam domini Iohannis Angeli provideatur de necessariis iuxta conventa et promissa, et protestati fuerunt et protestantur quod per eos non stetit, stat neque stabit quominus per eos conventa ad laudem et colaudationem magistri Christofori de Solario ad id ellecti perficerentur et  finirentur, et ita obtalerunt et offerunt et ulterius etiam protestati fuerunt et protestaverit que dicti heredes et quoscumque alios  quam quos opus fuerit de omnibus expensis damnis et interesse factis et passis  et promissorum et habendi de peccato causa et occaxione constituendo tamen semper dicti heredes prefati quondam domini Iohannis Angeli et quascumque alias personas in et supra promissis omnibus et singullis ius aliquod hereditatis seu iure ipsis respondentibus habendi recursum ad illustrissimum regem Francorum et ad eius reverendissimum et magnificum Zenatum modo et etiam si opus fuerit ad magistros dominos elvetios duodecim contonorum ipsorum magistrorum Iacobi et Vincenti dominos et superiores pro premissis et eorum occaxione. Et de predictis rogatus fuit per me Stefanum Mariam de Castaneis notarium infrascriptum publicum confici debere instrumentum unum et plure eiusdem tenoris huius responsionis et protestationis promissorumque omnium et singullorum exemplo dimisso in domo solite habitationis prefati domini Iohannis Angeli sita ut supra presentibus ut supra. Actum in predicta domo olim habitationis prefati quondam magnifici domini Iohannis Angeli sita ut supra. Interfuerunt ibi testes: Andreas de Verano filius quondam Bossini porte Cumane parrochie Sancte Marie secrete notus, Gabriel de Baruffis filius domini Evangeliste porte Nove parrochie Sanctorum Damiani et Cosime in carubio et Franciscus de Ayroldis filius domini Petri porte Nove parrochie Santi Andree ad pusterlam novam, omnes civitati s Mediolani, idonei vocati et rogati * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * * .

Postea vero suprascriptis anno indictione mense et die suprascripti magistri Iacobus et Vincentius suis et dictis nominibus debendo semper refferendo semper cum reservato et aliis de quibus accesserunt ad domum habitationis suprascripti domini Scipionis de Magistris filius quondam Iorani sitam in porta Ticinensi parrochie Sancti Petri in campo laudensi intus Mediolani olim asserti procuratoris prefati quondam magistri Iohannis Angeli et ibidem presentes, audientes et intelligentes de eius familia respondendo dixerunt et dicunt ac protestante in omnibus et per omnia eidem verbo ad verbus prout in suprascripta responsione facta ad domum solite habitationis prefati quondam domini Iohannis Angeli singula singuli singularum congrue et debere sempre refferendo (continetur) et fit mentio et contenta in ea  replicaverunt et replicant ad quam tamquam ad certum digna habeatur rellatio. Et de predictis rogatus fuit per me Stefanum Mariam de Castaneis notarium infrascriptum publicum confici debere instrumentum unum et plure eiusdem tenoris huius responsionis et protestationis promissorumque omnium et singullorum exemplo dimisso in domo solite habitationis dicti domini Scipionis sita ut supra et presente ut supra * * * * * * * * * * *. Actum in domo habitationis dicti domini Scipionis sita ut supra. Interfuerunt ibi testes suprascriptus Andreas de Verano filius quondam Boxini porte Cumane parrochie Sancte Marie secrete notus, Gabriel de Baruffis filius domini Evangeliste porte Nove parrochie Sanctorum Damiani et Cosime in carubio et Antonius dictus Falernus de Intrania filius quondam Gulielmi porte Ticinensis parrochie Sancti Petri in camminadella intus omnes civitatis Mediolani idonei vocati et rogati”.

 

40.

1559 agosto 2, Milano.

Vendita Brugora-Rotte.

ASMi, Notarile, Lodovico Lomazzi, b. 12138.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Vendita di Camillo e Giulio Brugora a “magnifico domino Francisco Rotte, filio quondam magnifici domini Iacobi, porte Romane, parrochie Sancti Ioannis Itolani, regio et ducali commissario generali monitionum et laboreriorum status Mediolani. Nominative de sedimine uno sito in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani quod est cum curiis, salis, portica, horto, cameris, solariis, putheis necessariis et aliis suis iuribus et pertinentiis, cui coheret ab una parte strata ab alia magnifici domini Iohannis Arcimboldi, ab alia magnifici domini Petri Antonii Lonati et ab alia in parte domini Francisci Caymi et in parte magnifici domini Lonati salvo errore coherentiarum. […] et hoc pro pretio librarum 25.000, ducentum quadraginta imperiali”.

 

41.

1575 febbraio 11, Milano.

Visita compiuta da tre delegati alla chiesa di San Maurilio e relativi decreti.

ASDM, San Giorgio al Palazzo, vol. VIII.

Inedito.

“[…] Claustri cimiterii qui est in angulo capella Sante Marie.

Sancto Maurilio, 1575 adì 11 febbraio

Il curato quanto prima faccia stopare la finestrella per quale si vede dalle case sue sopra l’altar maggiore […]. Si faccia con messer Pellegrino acciché dichi il parer suo circa il riformare la ditta chiesa secondo è stato proposto nell’altra visita. Sopra il fondamento si faccia quanto sia incominciato per il muro, che sarà quil spacio dil cimitero che dil cantono dilla capella di Santa Maria insino al cantono dil muro dil frontispicio di ditta chiesa. Il curato procuri d’intendere se le fenestre aperte overo agrandite nil muro dilla casa dil illustrissimo senator Giovanni Arcimboldo, sopra la chiesa siano legitimamente fatte, et ampliate, et ne dia conto ai superiori”.

 

42.

1588 maggio 31, Milano.

Vendita Negroli-Litta.

ASMi, Notarile, Sormani, b. 14549.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Cesare Negroli vende a Pompeo Litta un “sedimen magnum situm in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani quod est cum suis hedificiis, salis, cameriis, solariis, stalla, curiis, canepis, viridario et aliis suis iuribus et pertinentiis cui coheret ab una parte strata ab alia illustrissimi domini Iohannis Arcimboldi, ab alia illustristrissimi domini Petri Antonii Lonati et ab alia Magnifici Marci Antonii de Captis […]”.

 

43.

1602 novembre 22, Milano.

Vendita Litta-Bossi.

ASMi, Notarile, Francesco Marri, b. 20240.

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

Pompeo Litta vende a Fabrizio Bossi “nominative de sedimine sito in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani quod est cum suis hedificiis, curiis, salis, porticibus, stallis, canepis, locis superioribus et inferioribus, viridario, putheis necessariis et aliis suis iuribus et pertinentiis, cui coheret ab una parte strata, ab alia illorum de Arcimboldiis, ab alia comitis Bartholomei Gallii aliaque illorum de Lonatiis, et ab alia illorum de Capriis […] ”.

 

44.

1603 novembre 20, Milano.

Fabrizio Bossi istituisce un fidecommesso sulla casa a San Maurilio, appena acquisita (“sedimen cum ornamentis”).

ASMi, Senato, Privilegi, b. 16.

Inedito.

 

45.

1604 agosto 2, Milano.

Visita pastorale compiuta dal cardinale Federico Borromeo alla chiesa di San Maurilio con i relativi decreti.

ASDM, San Giorgio al Palazzo, vol. XIV.

Inedito.

“De baptisterio

Baptisterium deinde visitavit cum ciboris ad formam, quod quidem pulvere satis conspersum repertum fuit collocatum in capella ad hoc constructa a parte sinistra ingressus ecclesie. Est altitudinis cubitorum duorum, longitudinis et latitudinis fere cubiti unius, et cancellis ligneis clausum est que vero cancella sunt supra unum gradum collocata, per que in capella ingreditur. Huius capella est unica fenestra a tergo que modo charta alba tantum obturatur. In ea adest sacrarium sine valvis et parietes illius sunt ex rudi calce. […]

De altari

[…] Mensa altaria a gradibus ipsias latitudine est cubiti unius et unciarum 17, longitudine ad forma prescripta ex tabulis ligneis constat et habet telares.

De lapide sacro

Lapis sacer cum ornamentis ligneis est cubiti unius, et uncia unius longitudine, et latitudine unciarum 20, et est altaris mensa recte accomodatus

De bradella

Bradella est lignea duos tantum habens gradus. Inferiori est unciarum sex altitudinis, latitudinis unciarum 16.  Dicta bradella a primo gradu longitudinis est cubitorum septem et unciarum 18. Latitudinis cubitorum 3 et unciarum 19. Inferiori numero est latitudinis cubitorum 2 et unciarum 3, longitudinis sex cubitorum, et uncuiarum 18. […]

De capella

Capella tota est fornicata, eminet unico gradu, est longitudinis cubitorum 8 et unciarum 18, latitudinis cubitorum 13 unciarum 18; ornata picturis, nulla clatra est munita neque habet fenestrellam pro urceolis neque clavum ferreum pro biretto apponendo. […]

De choro

Choro nullus adest, sed quedam capella a latere sinstro altaris qua pro choro, et pro sacristia inseruit, et est transitus a cemeterio in domum parochi.

De sacristia

Sacristia nulla est sed loco eius inseruit capella a latere sinistro altaris, in qua adest mensa quadam pro reponenda suppellectili ecclesia […]. Unicum adest […] armarium separat dictam capellam ab ipsa capella maiori.

De campanili

Campanile adest cum unica campana, et est in forma quadrangularis, quod cernitur unicum habens ostium in frontispicio ecclesia a parte dextra ingressus ecclesia. Ad illus no commode scaenditur sed a parte domus inhabitata a laicis potest tamen scala lignea ascendi, prout etiam eadem scala deseruit ad alia loca eiusdem domus ascendenda, praesertim ad locum positum in parte superiori ecclesia penes dictum campanile, qui habet forma ut vulgo dicitur, baltresca, et in eo aderant dua ares lignea.

De coemeterio

Cemeterium seu locus cemeterii est longitudinis cubitorum 18 cum dimidio, et pariete esptu est, cum ostis, quo patet ingressus in domu parochi, et ianua, qua in una via itur. […]

De statu ecclesia

Ecclesia apparet sacrata, ut videri potest ex visitatione die 17 mensis martii 1567. Est forma ex unica navi, et spectat ad meridiem est longitudinis usque ad gradu capella maioris cubitorum 18 et unciarum 12 latitudinis cubitorum 13 et unciarum 18 est ex opere fornicato parietes sine rimis, non tamen picti.  A parte superiori est annexa parietibus ecclesie domus parochi, imo e coquina ipsius parochi habetur ingressus ad locum sacristie. Pavimentum est lateritium, fenestrae ecclesiae sunt due clatrate. Adsunt duo ostia unicum pro populo, et alterum quo ingreditur in domum ipsius parochi.

De domo parochi

Unica domus propria ipsius ecclesie partim a parocho inhabitata cuius portionis loca superoira sunt quinque et cella vinaria. Altera portio incolitur a laico, cuius loca sunt octo cum magna curia, ostia sunt duo. Alterum a parte dextera anteriori ecclesie, alterum vero quod deservit portioni inhabitate parochi posto ecclesiam”.[…]

“Decreta edita in visitatione parochialis ecclesie Sancti Maurilii porta Ticinensi Mediolani”[…].

 

46.

1659 settembre 12, Milano.

Vendita Arcimboldi-Stampa.

ASMi, Notarile, Giorgio Castiglioni, b. 28156.

Inedito.

Antonio Arcimboldi vende alla contessa Mariana Stampa un “sedimen a nobili cum alio annexo”, già affittato alla contessa, per 43.000 lire imperiali. “[…] Nominative de sedimine magno ipsius domini comitii sito in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurili Mediolani in contrata noncupata di San Maurilio sive Santa Marta, quod est cum diversiis saliis, et altri locis inferioribus, et aliis saliis, et locis superioribus, curia, viridario, et aliis suis iuribus et pertinentiis, et cui coheret ab una dita strada, ab altra ecclesia Sancti Maurilii et in parte domini Marchionis Bossii et in parte strata, ab alia in parte domini … Gallis et in parte dicti domini marchionis Bossii, et ab alia infrascriptum sedimen parvum. Item de sedimine parvo annexo ipsi maiori super descripto, qui pariter est cum curia parva nonnullis locis inferioribus, et superioribus usque ad tectum inclusive, excepto stabulo terraneo cum ostio versus stratam, qui locum dicitur comprehensus in alio sedimine eius domini comitis … simplicis nomine tenetur per dominum Carolum Sforza Castilloneum, et est contiguum vendito, ut supra, et dominus comes pretendi mom nemine in dicta venditione chirographera ….. Sedimini parvo coheret ab una parte ligna … sedimem magnum, ut supra venditum, ab alia alium sedimen parvulum prefati domini venditoris in quo habitat suprascriptus dominus Castellionuis, ab alia suprascripti domini ducis, et ab alia strata Sancti Maurilii seu Sancte Marte […]”.

 

47.

1693 febbraio 13, Milano.

Vendita Stampa-Bossi.

ASMi, Notarile, Cornaglia, b. 35454.

Inedito.

Venditio cum subrogatione fatta dal conte don Uberto Stampa de Leyva in qualità di tutore e curatore dei beni del minore conte don Guido Antonio Stampa, erede universale della contessa Mariana Stampa, al marchese don Fabrizio Benigno Bossi figlio quondam marchese Giovanni Galeazzo di una casa da nobili e “domuncula annexa vigore statuti laute edificare” per 74.000 lire imperiali.

“Nominative de sedimine a nobili sito in porta Ticinensi parrochie Sancti Maurilii Mediolani cum alio sedimine parvo ita annexo ambobus in eorum finis et coherentiis in omni parte integraliter et in proprio dictorum sediminum centro perfecte muratis seu prout in facto et non aliter et latius descriptis terminatis et coherentiatis in dicto instrumento pactorum et conventiorum […].

Sedimen a nobili quod consistit in pluribus locis, locis inferioribus et superoiribus usque ad tectis inclusive ad viridario, curia magna et alii suis iuribus et pertinentiis et cui coheret ab una parte infrascriptum sedimen parvum in parte et in parte heredibus domini Marchionis Iacobi Gallii, ab alia dominus Marchio et fratres de Bossiis, ab alia in parte strata, in parte ecclesie parochialis Sancti Maurilii predicti et ab alia strata.

Item sedimen parvum annexum dicto sedimini magno, cui coheret dictum sedimen magnum, ab alia viridarius dicte domus magne, ab alia domini Francisci Carpani successi illustrissimo domino Basilio et Consortis Castilioneis, et ab alia strata […].

Non enim facienda erat acquisitio simpliciter pro implicanda pecunia sed ratione ampliande domus que erecta est ad perpetuam primogenituram familie Bossiorum.

Cum enim domus aquirenda habeat prospectu admodum impolitum imo rude respiciente in via alioquin ampla et lata et supplicans ubi ea possit aquirere uti intendat ingressu etiam ad domum qua ea possidet ab eo latere cum etiam ex causis premissi ubi non possit ianua qua nunc ubitur et facies domus ita amplianda constitui debeat ubi nunc est faciem domus predicte aquirende pernecesse debebis supplicans eunde aspecto illius domus prepoliri facere et ornare iuxta recentioris architecture modus. Hoc autem inegabiliter cedit in ornatum civitatis non solum ex eo quod facta tali unione fiet domus satis ampla sed etiam quia et tali lauto edifitio sublata indi facies dicte veteris domus ornabitur exterius etiam aspectus in patria non moducum decus […]”.

Fascicolo A allegato all’atto notarile:

“[…] Aquisivit comittissa donna Mariana Stampa a comite Antonio Arcimboldi sedimen magnum cum parvo annexo sito in porta Ticinensi parochie Sancto Maurilii Mediolani pretio librarum quadraginta trium mille imperialium per comitum Arcimboldum numerat equiti commendatario Hierosolimitano Alexandro Castiliones uti tutori, et curatori alterius equitis Alexandri et Antonii fratrum Castillioneum minorum filiorum quondam Pompei […]”.

“[Stima della casa grande da nobile con annesso casino sita in porta Ticinese …] la qual consiste nella porta grande per entrare con suo andito, et a mano sinistra entrando da detta porta vi sono quattro luoghi verso strada con sottocantina, tutti quattro in volta, qual cantina resta divisa solo in due, una sotto li primi luoghi et altra sotto l’ultimo, et a man dritta entrando da detta porta un altro luogo, qual serve per rimessa di carozze, et entrando vi è una scala di legno per un mezano che resta ora la medesima, et il luogo al primo ordine de superiori, sopra quali quattro primi luoghi, andito di porta, et luogo per carozze, in sul mezano vi sono sei camere al primo ordine de superiori tutto verso strada et supra tutte le medesime un solaro solo a teto al quale si va al sottoscritto casino, la corte con portici a tutte quattro le parti, il primo entrando, et quello a mano dritta di fianco la corte con colone di vivo, et parte si passa al luogo della scala segretta a tetto, e si va alla camera sopra la cucina, sopra la quale camera vi è un solaro a tetto, al quale si va dal sottoscritto casino. Et in faccia alla porta entrando quattro luoghi, due de quali restano verso il portico, e due posteriori alli medesimi, uno de quali posteriori et uno de quelli davanti restano in testa al giardino, e gli altri due verso il sottoscritto cortile delle stalle, sotto le quali quattro luoghi vi sono due cantine in volta, cioè una sotto li due luoghi verso il portico et l’altra sotto li luoghi posteriori. Et sopra di detti quattro camere al primo piano in una de quali vi è anche un’ancona dipinta, e loggia verso il giardino de balaustri scalfiti d’aste vecchie,  d’avanti due di esse, e sopra il portico verso corte una sala, quale entra nel salone sudetto, et supra li due luoghi annesso la detta sala vi è una camera sola al secondo ordine de superiori, alla quale si va dalla scala sottoscritta, et in testa al portico in faccia alla corte per andare alle stalle vi è una portina entro la quale vi è a mano sinistra la scala di vivo per andare alle sudette due cantine, et seguentemente […].

[…] un luogo a piano di terra et altro luogo seguentemente per stalla, siegue un altro luogo dove vi sono dentro le scale per la cantina, bussola di fieno e vasi necessarii, siegue la stala doppia con dodeci poste in volta, sostenuta da quattro colonne di vivo nel mezzo, et per le porte vi sono sei altre meze collonnette di vivo sopra la quale vi è una cantina a …, et dal primo luogo entro una portina si va nel cortile delle stalla, in faccia al quale vi è un stalino et annesso un luogo per li fornimenti sotto tetti, et in fianco a parte verso la stalla grande altro stalino parimenti a tetto, et supra la scala delle cantine vi è altra scala, qual va al luogo dove si faceva dispensa, che resta superiore al primo luogo entro la portina, et altro sopra l’altro luogo annesso, et formano mezano, et sopra il primo luogo vi è una camera al piano delli sudetti, et entro il pozzo et la scala per il superiore al secondo ordine di legno, et nel luogo annesso vi sono li sederi per li vasi necessarii. Il giardino cinto in parte da detti ediffitii et parte da muro di cinta alto. Il casino annesso con la porta grande verso strada e suo andito, et a mano sinistra entrando un luogo verso strada et stalino annesso, segue un luogo delle scale, e segue un luogo verso corte con cucina e portici, sotto quali vi è pozzo con scala per la cantina qual resta sotto la cucina della casa grande, et altre scale di legno perli superiori, superiore a quali luoghi vi sono due luoghi verso strada, uno sopra il primo luogo et l’altro supra parte dell’andito della porta, et altro luogo sopra il stalino, et supra il restante andito di porta supra quali al secondo ordine de superiori vi è una camera grande con entro la scala per il solarone grande verso strada divisa e dalla sudetta camera con assata d’asse, e sopra la cucina, et portici vi sono tre camere sopra quali vi è solaro appunto sotto tetti con scale di legno grame, tra questi luoghi e luoghi sudetti, et l’altra nell’angolo del portico. Alla qual casa grande con giardino e casino sudetto, coherenza dalla parte entrando strada della la contrada di Santa Marta, et in parte la casa della detta cura parte strada et in parte la casa dei signori marchesi Bossi, et all’altra parte la casa dell’heredità del signor marchese Gioanni Gallia, e parte casa dei signori conti Castiglioni, qual casa grande da nobile […]”.

 

48.

1707 gennaio 3, Milano.

Perizia delle campagne di restauro condotte dai Bossi.

ASMi, Fidecommessi Famiglie, b. 108.

Inedito.

“Perizia delle meliorationi facte dalla fu marchesa donna Appolonia Rosales madre, tutrice e curatrice del medesimo signor marchese [Fabrizio Benigno Bossi], e delli Don Carlo, Don Simone suoi fratelli, ed anche doppo la morte di detta marchesa loro madre, tutrice e curatrice, fatti dall’istesso marchese Fabrizio Benigno Bosso nella casa grande da nobile et antica della sua famiglia da lui habitata sita in porta Ticinese parrocchia di San Maurilio di Milano, et in lui pervenuta in vigore del fidecommesso primogeniturale ordenato dal fu marchese Fabrizio Bosso Seniore sino dell’anno 1641, con di più tanta parte dell’altra casa pure sita in porta Ticinese parrocchia di San Maurilio di Milano posseduta dall’istesso marchese Fabrizio Benigno Bosso, et da lui acquistata doppo la morte del signor marchese Senatore Giovanni Galeazzo […] 1706 die vigesimo mensis februarii […].

27 ottobre 1706

Descrizione delli miglioramenti che si ritrovano fatti nella casa dell’illustrissimo signor marchese Fabrizio Benigno Bosso sita porta Ticinese parrocchia di San Maurilio di Milano, incominciando da quelli facti dalla fu signora marchesa donna Appolonia de Rosales madre, e di tal tempo tutrice e curatrice dei Signori suoi figli.

Nel bracchio di detta casa verso il giardino e mezzogiorno si è refondato il muro di facciata, con l’apertura di quattro fenestre compresa la portina, che esce in giardino, con sue tre ferrate alla moderna, e cinque di sopra al secondo ordine, compresa la portina del poggiolo con sua ferrata. Et il medesimo muro si è rialzato sino al livello del frontispicio, pure verso il giardino di essa casa, nella qual altezza si è fatta la gronda nuova mesolata con mezze finestre finte, et una che serve al mezzano che si dità da basso.

Nel medesimo sito di braccio di casa sotto terra si sono fatti due suoli nel luogo della cucina et altro dispensino annesso con altro luogo picciolo per lavatoio che resta sotto un’alchova in piano di terra, che si dirà, et ivi incomincia una scaletta a lumaca che da questo sito va servendo al primo e secondo piano sino a un mezzano superiore cum suoi gradini di miarolo per la quale si è fatto tutto di nuovo il muro di facciata verso tramontana che guarda nel cortiletto chiamato delle Galline. Et un’ala di muro verso ponente connessa al rimanente muro che è dividente con il giardino del signor marchese Litta, qual muro si è rialzato (mentre era solamente in altezza di braccia 12) sino all’altezza presente a livello di tutta la fabrica.

Nelli sudetti due luoghi di cucina e dispensino si sono fatti li involti con uno forno picciolo nel sito della lavandaria ivi contiguo con suoi usci et sfori opportuni.

Al piano di terra sopra il dispensino sudetto si è fatto il suolo et il soffitto dipinto di nuovo, et un’alcova dalla parte dell’accennato cortiletto. Sopra la cucina altro suolo et involto di nuovo nella stanza che hora serve per libreria; nella stanza sopra la lavanderia parimente altro suolo di nuovo, con finestra e portina et camino di broccadello, quale stanza di presente serve per ricevimento all’appartamento del piano di terra, e confina con l’altro cortile nobile.

Al secondo piano sopra detta stanza dell’alcova, et altra della libraria si è fatto parimente tutto il suolo di nuovo con tramezza verso il fine che forma altra alcova, et il soffitto fu fatto per circa la mettà di nuovo, restandovi sopra detta alcova un mezzano con suo soffitto nuovo, come pure nella stanza supperiore che ha portine verso la lobbia di vivo, furono fatti di nuovo il suolo, et il soffitto nell’altezza che hora si trovano, havendosi per tal effetto dovuto rialzare il muro che risguerda verso la sudetta loggia di vivo, come pure tutto il muro dividente con il signor conte Visconti dall’altezza di brazza quindeci che aveva all’altezza presentanea.

A tutte le finestre del primo e secondo piano delle dette stanze, come pure a tutte le portine furono fatti li respettivi telari, e le cente con ferramenti opportuni, et il rimanente che serve a dicte stanza per ornamento fu poi fatto, come si dirà dal signor marchese.

Nel suddetto cortiletto nobile, nell’angolo che corrisponde nella saletta che resta in capo alla sala grande, con una finestra verso il giardino, fu fatto di nuovo un semiquadrato, o sia fianco da fundamenti fino all’altezza de frontespicii suddetti, avendo con tal fianco, e con la demolizione d’una tramezza che vi era in detta saletta allongata quanta in proporzione, con havere riffatta la metà del volto superiore et il suolo tutto di nuovo, et un altro suolo è parimente fatto di nuovo nell’altra stanza quadra ivi contigua che resta tra li due cortiletti nobili, e tutte le portine squarciate di tutte le accennate stanze e sala grande si sono pure riffatte di nuovo, et per essa sala si fecero pure li quattro antiporti di noce con suoi vetri che hora vi si ritrovano.

Sopra la ditta saletta, e sala grande furono rialzati li soffitti cioè levati quelli che servivano a mezzani superiori e postivi li altri che già vi erano sotto a mezzani fu rialzata la tramezza che resta sopra il volto della ditta sala grande, e fu demolita altra tramezza che vi era sopra il muro che divide la sala grande da basso alla sudetta saletta, et in queste due stanze del secondo piano, come sopra rialzate, furono squarciate le portine, e finestre e per esse fatta la fornitura di ante e telari.

Li tetti di tutto il sopradetto sito, che consiste nelli due frontispicii vero il giardino, furono per circa la metà sia di coppi come di legnami fatti di nuovo, eccettuati li fondi di cavriata che sono li vecchi.

Tutto ciò fu fatto in tempo della fu signora marchesa, per ordine suo.

Per ordine del signor marchese incominciando dalle sodette medesime stanze, si finirono per tutt’esse le vetriate, si è dipinta l’alcova al piano di terra, si sono posti due quadri di pittura sopra la tela in mezzo alli involti delle due stanze seguenti, et accresciuta  per circa la metà la pittura al risvolto della saletta ivi contigua, e si sono fatte le portine nuove con le vetriate all’altra saletta di sopra tra li due cortiletti nobili. E per uso delle dicte due prime stanze, et saletta, restano fatti cinque antiporti di noce con suoi vetri.

Nelle sudette stanze del secondo piano incominciando da quelle dell’alcova, fu fatto sì il capo cielo di detta alcova sopra tela, come pure tutto il freggio di ditta stanza sopra tela, et il cielo dipinto con stelle adorate, et in fronte dell’alcova si è fatto il finimento di una cornice in parte dorata con due antiporti laterali parimente con oro. Nella seguente stanza il freggio sopra tela et il soffitto parimente dipinsero con fiorami dorati, et un camino di broccadello.

Nell’altra stanza grande il cielo dipinto con stelle e fiorami dorati, et il freggio molto più alto parimente su tela. Et in questa si è fatto di nuovo anco il suolo.

Nell’altra in fine, che ha due poggioli, l’uno verso il giardino, e l’altro verso il cortiletto chiamato ****** fu fatto il freggio parimente sopra tela, et il cielo con vernice, e botoni alquanto dorati, et in questa si è posto un camino di brocadello.

Nell’altra stanza poi corrispondente alli sudetti due cortiletti sotto la guardarobba, e baltresca, si sono squarciate le portine e alzato il soffitto con vernice et alcune stelle dorate, e fatta l’apertura per il chiaro verso la loggia di vivo. Et per essa parimente dipinto il freggio sopra tela, et ivi postovi un camino di pietra lustra, et due antiporti di noce fornito.

Nel cortiletto poi di detta loggia di vivo, sotto terra, si è resa capace  la cisterna che daneggiava tutti li muri, e si è fatta la comodità di un forno grande. E da tal piano sotterraneo si è inalzata con buoni fundamenti una scala torniola quadrata al di fuori et rotonda al di dentro, con gradini tutti di òiarolo al numero di 132, con l’anima in mezzo aperta et atorniata con sbara di ferro dal suo principio sino alla sua somità, che termina in una baltresca fatta di nuovo superiormente alla vecchia cinta, parimente con sbara di ferro appoggiata sopra nuovi pilastretti, col pavimento solamente di larice sostenuto da someri parimente di larice.

Il piano del medesimo cortiletto si è fatto nuovamente tutto di vivo.

Dallo stesso piano di terra all’insù, di dietro alla detta torniola, si sono fatti di nuovo tre involti di misura inquale che formano tre luoghi l’uno all’altro superiormente da dove si levò una scaletta vecchia. Et sopra il terzo involto vi è la quarta stanza della medesima misura della sudetta tra luoghi fatta con soffitto con sua vernice, e sopra esso soffitto il quinto luogo con suoi servitii di camino et altro. Et ivi annessa fu fatta altra stanza sopra della quale e di detto quinto luogo restò anche fatta altra stanza granda, che comprende ambedue li sudetti siti, pure con soffitto, e tetto quasi tutti di nuovo. Et in tutti li detti luoghi vi sono parimente di nuovo le respettive finestre e portine.

Nel sito contiguo al cortiletto, chiamato il triburio, che serve di atrio avanti la sala, et è coherente alla casa della fu signora marchesa Stampa, fu levata la scala grande vecchia e fatto suolo di nuovo al piano del secondo ordine, con haver anche aggiustato il soffitto superiore e fatta finestra di nuovo che serve di lume alla stanza di detto sito, sopra del quale vi resta pure la comodità d’altro mezzano, tuttavia però imperfetto. E nel cortiletto medesimo restano fatti quattro poggioli et aggiustate altre quattro finestre, tutti con le sue opportune forniture.

Nel circuito della corte, nella stanza grande contigua a luoghi hora descritti, si è rialzato il pavimento a livello di tutto il soprascritto rimanente sito di casa verso il giardino, e si è fatto un suolo posticcio di nuovo, aggiustati li scoffi delle finestre in altezza proporzionata, abbassata la finestra di mezzo con poggiolo di vivo, squarciate tutte le portine, messovi camino nuovo di miarolo, et ivi contiguo un’antiporto di noce fornito e rialzato il soffitto sopra qualche alzata de muri verso corte, con cornice, pittura et oro, et adornato la detta stanza di freggio molto alto dipinto sopra tela.

Nel sito del portico di quattro archi, si sono dovuti refondar tutte le pilastrate, si è rialzato al secondo piano il suolo, et aggiustate in tutto le finestre, come sopra e parimente alzato il soffitto, e sopra di esso rialzati tutti li muri per mezzani con soffitti, e tetto, tutti di nuovo, con avere demolite diverse tramezze, che vi erano al secondo piano, e formata una sola galeria, ove vi sono telari con suoi vetri per tutte le finestre, e due antiporti di noce con sue forniture tutti di nuovo.

Nel rimanente circuito della corte, cioè quello che forma al di dietro prospetto anche verso strada, si sono refondati li pilastri, demolite le stanze che restavano laterali, all’ingresso della porta alzato di nuovo il muro che resta in linea retta delli pilastri del portico di quattro archi, come pure li muri laterali, che restano di dietro nell’aprirsi della porta, e pusterla il suolo in parte al piede della scala grande tutto di vivo, come pure l’altro sito di suolo intermedio tra la porta et il portone di strada, con sue banchette pure di vivo, mezze ante per il portone, alzara di muri semicircolari sopra due pilastroni sotterranei, alcuni luoghi piccioli laterali al sito intermediovà il portone et la porta in uno de quali vi sono alcuni gradini di vivo con sbara di ferro quali portano ad un mezzano laterale ivi contiguo, che ha involti nuovi di sotto, e di sopra con due balestriere verso il portico. Altro involto per tutto il sito del frontispicio di strada a quello di corte sopra il primo portico. E sopra tutto esso sito vi resta la sala grande, ove si fece la demolizione de muri che proseguivano sino al tetto, sopra quelli detti di sopra laterali all’ingresso della porta; si è fatto ivi il suolo di nuovo, aggiustate le finestre verso corte con poggiolo come il frontespicio dirimpetto, otturate tre mezzane superiori, et aperta una di nuovo più superiormente nella nuova alzata del muro di frontispizio verso corte; fatti li telari con vetri quadri; il soffitto con someri di larice tutti di nuovo; et in testa a detta sala grande si è fatta una tramezza di pianelle con alcuni sfori di comodità che chiude una scaletta nuova, con gradini di vivo che serve a mezzani sopra la galeria, et altro parimente nuovo mezzano fatto sopra parte di detta sala granda, per la quale come anche questo mezzano si sono fatti li tetti quasi tutti di nuovo.

Laterale alla corte ove vi era muro che era dividente in parte con un cortiletto di casa, e per altra maggior parte con corte rustica della fu marchesa Stampa, si è fatta la demolizione del medesimo muro divisorio: piantato nel mezzo da fondamenti un pilastro con una statua di vivo davanti, e gettai due arconi sfiancati, l’uno all’incontro dell’altro, appoggiati nelle loro estremità al detto pilastro nuovo, et alli due vecchi laterali corrispondenti, quali arconi, e pilastro, portano il tetto che copre un sito grande, per comodità di carozza, e s’appoggia al di dietro sopra il muro parallelo a detti arconi, fatto da fondamenti tutto di nuovo, con li sfori per due rimesse, e sue ante, con di sopra soffitti nuovi, che formano mezzani anche sopra altra camera  nella longhezza delle rimesse.

Il sito ove al presente trovasi la scala grande con sotto cantina serviva per cavalli, et al secondo, e terzo piano ci erano stanze, gli soffitti delle quali restorono demoliti, et ivi eretta la detta Scala grande con gradini e restano tutti di vivo, e luochi di servitio sotto di essa, con gli opportuni sfori, portina, et antiporto, et nel sito di essa scala furono le finestre, e portine di nuovo squarciate, e fatto risvolto di canne incroseggiato di somieri, e di sopra solato con comodità d’altro mezzano, che tuttavia resta alquanto imperfetto.

La gronda del frontispicio verso strada fu rinnovata, e mensolata, alcune finestre, e mezzefinestre trasportate, e due ferrate, e sfori di cantina fatti di nuovo, et in essa per dirittura dell’arco di mezzo della corte si è fatto il nuovo portone al sito della corte vecchia, e di sopra il poggiolo. Con spalle di vivo tutti di nuovo essendosi trasportate al di dentro le spalle di marmo della porta antica.

Tutto ciò da me infrascripto ingegnere attentamente riconociuto anche al confronto della pianta vecchia in dissegno della detta casa e con le notizie da me avute anche ne tempi respettivi di fabrica, che sempre passò con la mia direzione, et assistenza […] lire 10187 sono il valore dei miglioramenti fatti dalla detta fu signora marchesa madre, et 31160 sonno il valore dei miglioramenti fatti in essa casa dal detto marchese Fabrizio, che ne è il padrone e possessore […]”.

 

49.

1751.

Descrizione dei fondi di seconda stazione della parrocchia di San Maurilio.

ASMi, Catasto, b. 1847.

Inedito.

Porta Ticinese, parrocchia di San Maurilio.

  1. 7 e 8: Bosso marchese Galeazzo vicario di provvisione.

“n. 7. Bosso marchese Galeazzo vicario di provvisione: casa civile grande d’affitto. Coerenza a levante la chiesa e casa parrocchiale di San Maurilio seguente, a mezzogiorno la suddetta contrada, a ponente casa suddetta del capitano Orrigone, a tramontana casa Bossa seguente di propria abitazione.

Si volta alla parte di levante alla chiesa di San Maurilio.

A chiesa di San Maurilio parrocchiale con la casa del parroco. Coerenza a levante la strada che da San Maurilio va a Santa Maria Podone, a mezogiorno l’altra strada che da San Maurilio va a Santa Marta, a ponente casa Bossi d’affitto, a tramontana casa Bossa d’abitazione.

n. 8. Bosso marchese Galeazzo vicario di provvisione: casa di propria abitazione con giardino. Coerenza a levante la sudetta strada, a mezzogiorno in parte casa parrocchiale sudetta, in parte casa Bossa affittata, ed in parte la casa del capitano Orrigone, a ponente casa suddetta d’abitazione del senatore Crivelli, a tramontana casa che era del fu Annibale Visconti sotto la parrocchia di Santa Maria Podone.”

 

50.

1772 agosto 3, Milano.

Richiesta da parte di Fabrizio Benigno Bossi della licenza per riammodernare uno dei portoni di accesso da via San Maurilio.

ASC, Località milanesi, San Maurilio, b. 380 n. 10

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

 

51.

1779 ottobre 19, Milano.

Visita Pastorale a San Maurilio

BAM, X 303 sup.

Inedito.

Acta visitationis ecclesiarum parochielium Sancti Maurilii, Sanctorum Viti et Blasii, Sancti Ambrosii in Solariolo et Sancti Chrysti, ab iluustrissimo huiis ministri civitatis et reverendissimo domino domino Angelo Antonio Oltrocchi

“[…]

Cap. I. De sanstissima eucaristia […]

Cap. II. De reliquis […]

Cap. III. De armario sacrarum reliquiarum […]

Cap. IV. De capella baptispterii […]

Progressus est successive dominus praefectus ad visitationem capellae baptispterii, vasis baptisimalis necnon sacrorum oleorum. Anno 1765 extructa fuit intra ecclesiam ad dexteram ingredientis plagam versus meridionalem capella baptistarii, formae rotundae, diametri brachiorum 6 quibus utuntur fabri lignarei, altitudinis vero brachiorum 12. Eius fornix ex caemento constat pavimentum vero testaceum cancellis sepitur marmoreis absque valvulis. Lumen excipit per fenestram, vitris, claribus ferreis et opere reticulatum munitam. Planum eiusdem capellae supereminet uno gradu plano ecclesiae […]

Cap. V. De vaso baptisimali […]

Cap. VI. De sacri olei […]

Cap. VII. De sacraro […]

Cap. VIII. De oleo infirmorum […]

Cap. IX. De altari maiori […]

Cap. X. De tabernaculo sanctarum eucharistiae […]

Cap. XI. De capella maiori

In fronte ecclesiae, in forma quadrata exstructa fuit capella maior, cuius pars posterior orientem aequinoctialem recta spectat. Per unicum gradum marmoreum a plano ecclesiae ad eam ascenditur. Fornix ex coemento, contegitur, et opere plastico ornatur, pavimentum vero ex lateribus constat. Eius altitudo est brachia 15, latitudo 12, longitudo 10. A parte anteriori per quam patet ingressus, marmoreis columellis iisque valvatis cingutur. […]

Cap. XII. De imagine Cruxifixi inter capellam maiorem, et populum  […]

Cap. XIII. De alliis capellis et altaribus

A maiori capella ad aliam lateralem transitum fecit dominus isitator. Unica scilicet adest cepell, quae est ad sinstra ingredientis, dicata Nativitati […]. Formam quadratam exhibet, et per unum gradum a plano ecclesiae ad illam ascenditur. Fornicem habet coementatam pavimentum vero est lateribus. Columellis marmoreis iisque valvatis sepitur.

Cappella a pianta quadrata.

Cap. XIV. De omnibus altaribus […]

Cap. XV. De sedibus confessionalibus […]

Cap. XVI. De vasis acquae benedictae […]

Cap. XVII. De organo […]

Cap. XVIII. De capsulis elemosinarum […]

Cap. XIX. De lampadibus (…)

Cap. XX. De Ianuis

Per unicam ianuam formae parallelogrammi in ecclesiae frontispicio costructam patet ingressus in hanc ecclesiam […]

Cap. XXI. De fenestris

Quatuor numero fenestrae reperiuntur, formae quadratae, binae in ecclesia, una scilicet in frontispicio, altera vero a parte laterali a conu evangelii excavata, tertia in capella Nativitatis DNSG, alia vero in capella baptisterii, per quas sufficiens lumen transmittitur singulae vitris pellucidis, tres clastris ferreis, duae etiam opere ferreo reticulato muniuntur.

Cap. XXII. De sepulchris[…]

Cap. XXIII. De tecto, pavimento et parietibus

Tectum ecllesiae superior est apte consignatum, tegulis lateritis invicem coniunctis adeo coopertum, ut acquae pluviae ne minimum quidem penetrent. […]

Cap. XXIV. De incritionibus […]

Cap. XXV. De frontispicio exteriori ecclesiae

Elegantis structurae est huius ecclesiae frontispicio delinaetae a celebri architecto Richino in cuius summitate crux ferrea conspicitur. Satis decorum vestibulum duabus suffultum columnis, paulo latius quam ipsa ecclesiae ianua patens eidem adhaeret.

Cap. XXVI. De parietibus exterioribus

Parietes exteriores decenter calce sunt linitae, iisdem coniunctae sunt aedes parochieles, nihilque adhaeret, quod sanctitati loci adversetur.

Cap. XXVII. De ipsa ecclesia

Viene restaurata nel 1620 per ordine di Federico Borromeo, con “ordine ionico restaurata fuisse retenta vetusta structura […]”.

“Exterius libere potest circuiri a parte dumtaxat septentrionali, quippe qui ab aedibus parochielibus circumdatur ab orientali, ac meridionali plaga. Unica constat navi, quae oblongam exhibet formam. Eius longitudo sunt brachia 25, latitudo 15, altitudo 39 (35?).

Cap. XXVIII. De turri campanili

Ad sinistram ingredientis ecclesiam, prope capellam maiorem assurgit turris campanilis, formae quadratae cuius altitudo magnitudini ecclesiae respondet. In eiusdem fastigio pariter quadrato eminet crux ferrea. Duae pendent campanulae, quibue quotidie stratis horis dant signum salutationis angelicae […]

Cap. XXIX. De loco ossario

Ad dexteram frontispicii exterioris ecclesiae parvis locis ossarrius triangulari forma extructus est, interius et exteriius depictus. (…) Unica fenestra patet versum viam […]

Cap. XXX. De sedibus muliebrum […]

Cap. XXXI. De sacristia

[…] Sacristia capellae maiori adherens. Eius dimensio sunt brachia 6 per quadratum, altitudo brachia 8.

Quattuor numero ostia in ea aperta sunt, quibus patet aditus ad capellam maiorem, ad aliam minorem, ad aedes parochieles, demum ad publicam viam […].”

 

52.

1782 dicembre 12, Milano.

Trasporto d’estimo catastale.

Inedito.

ASMi, Catasto 1993, San Maurilio (1771-1779).

Città di Milano, porta Ticinese Parrocchia di San Maurilio, foglio n. 283

Intestato: Bossi marchese don Galleazzo. Da intestarsi: Bossi marchese don Benigno quondam Galleazzo.

 

53.

1788 marzo 10, Milano.

Il marchese Benigno Bossi demanda il fabbricato della cessata chiesa parrocchiale di San Maurilio per titolo di quota.

ASMi, Culto 1089, San Maurilio

Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano, cit.

 

54.

1788 luglio 3, Milano.

Acquisto del marchese Benigno Bossi del livello perpetuo del fabbricato della chiesa di San Maurilio e annesso casino.

ASMi, Fondi camerali, Comuni, b. 240.

Inedito.

Allegata la perizia eseguita dall’ingegner Giuseppe Gaeta.

 

55.

1788 ottobre 7, Milano.

Livello di lire 427.6.5 sopra la chiesa cessata parrocchiale dovuto da Benigno Bossi.

ASMi, Amministrazione fondo religione, b. 934, San Maurilio.

Inedito.

Allegata copia della perizia eseguita dall’ingegner Giuseppe Gaeta.

 

56.

1796 maggio 9, Milano.

Vendita di tutti i diritti sulla chiesa di San Maurilio a Benigno Bossi, già annessa il 7 ottobre 1788.

ASMi, Notarile, Antonio Maderna, b. 49350, n. 443.

ASMi, Amministrazione fondo religione, b. 934, San Maurilio, copia.

Inedito.

 

57.

1809 gennaio 21, Milano.

Trasporto d’estimo catastale.

ASMi, Catasto, b. 2002, Petizioni per il trasporto d’estimo, n. 389.

Inedito.

Intestato: Bossi Benigno quondam Galleazzo (al f. 86 lib. B 3).

Da intestarsi: Bossi Teresa, Eleonora, Camilla e Francesca sorelle di Benigno e Spinola Andrea figlio di Giulia Bossi altra sorella. Per donazione inter vivos fatta dal detto signor Benigno Bossi alle di  lui figlie Teresa, Eleonora, Camilla e Francesca sorelle di Benigno e Spinola Andrea figlio di Giulia Bossi altra sorella. Istrumento del 9 ottobre 1805 rogato da Giuseppe Carozzi. Milano 21 gennaio 1809.

 

58.

1809 aprile 17, Milano.

Trasporto d’estimo catastale.

ASMi, Catasto, b. 2002, Petizioni per il trasporto d’estimo, n. 1091.

Inedito.

Intestato: Bossi Teresa, Eleonora, Camilla e Francesca sorelle di Benigno e Spinola Andrea figlio di Giulia Bossi altra sorella. Per donazione inter vivos fatta dal detto signor Benigno Bossi alle di lui figlie Teresa, Eleonora, Camilla e Francesca sorelle di Benigno e Spinola Andrea figlio di Giulia Bossi altra sorella (f. 86 lib. B 3).

Da intestarsi: Bossi Benigno quondam Galleazzo (al f. 88 lib. B 3).

Si trasporta nuovamente la ditta partita essendosi Bossi Benigno riservato l’usufrutto generale della di lui sostanza nella donazione fatta a favore delle di lui figlie risultante dall’istrumento del 9 ottobre 1805 rogato da Giuseppe Carozzi. Milano 17 aprile 1809.

 

59.

1815

Trasporto d’estimo catastale.

ASMi, Catasto, b. 2005. Petizioni per il trasporto d’estimo, n. 3601

Inedito.

Bossi Benigno quondam marchese Galleazzo intesta alle figlie e nipoti indivisi le proprietà a San Maurilio.

Benigno Bossi muore il 28 ottobre 1815, testamento 2 marzo 1806, notaio Giuseppe Carozzi.

 

60.

1816 luglio 10, Milano.

Trasporto d’estimo catastale.

ASMi, Catasto, b. 2006, Petizioni per il trasporto d’estimo, n.76, 10 luglio 1816

Inedito.

Città di Milano, porta Ticinese parrocchia di San Maurilio, al foglio n. 283

Intestato: Bossi Teresa …(eredi Benigno). Da intestarsi: Calvi ingegnere Stefano

I nn. 7 e 8: Per la vendita all’asta risultante dalla scrittura del giorno 16 aprile 1816 vidimata dal dottor Giuseppe Carozzi notaio milanese.

 

61.

1818, Milano.

Indice alfabetico dei possessori nel catasto.

ASMi, Catasto, b. 12041, indice alfabetico dei possessori, anno 1818.

Inedito.

Bossi Giuseppe quondam Giuseppe 5206 (414).

Bossi Giuseppe quondam Giuseppe 5207 (416).

Greppi Giuseppe 3035 e 3036.

 

62.

1828, maggio 27, Milano.

Intestazione catastale a Giuseppe Greppi.

ASMi, Catasto, b. 12041.

Inedito.

Greppi Giuseppe, n. protocollo 36, n. anagrafe 3422

 

63.

1854 maggio 30, Milano.

Denunce dei possessori privati per nuove costruzioni dopo il 1828.

ASMi, Catasto, b. 12031, n. 226, 30 maggio 1854.

Inedito.

Giuseppe Greppi, proprietario civico n. 3422, porta Ticinese parrocchia di San Maurilio, “dichiara che dopo il maggio 1828 ha eretto un piccolo appartamento al secondo piano verso corte composto di cinque locali, e due altri accresciuti agli inquilini con ampliamento della gascina per ripostiglio del fieno. Queste aggiunte vennero fatte nell’estate dell’anno 1831”.

 

64.

1855.

Annotatorio privato per la stima dei fabbricati (1855-56).

ASMi, Catasto, b. 12025, pp. 1378-9: San Maurilio 3036, 3035.

Inedito.

San Maurilio 3036, casa civile composta da: portineria, 13 luoghi terreni, rimessa e ripostigli, 2 altri luoghi terreni, altro luogo di portineria verso Santa Marta, rimessa grande, mezzanini, scuderia, luogo terreno, cantine, 5 mezzanini, 15 luoghi in primo piano, 10 luoghi in secondo piano, mezzanini, solaio, 8 luoghi in primo piano (vi si accede  per mezzo di un magnifico scalone), mezzanino, 9 luoghi in secondo piano, 2 mezzanini, 10 luoghi in primo piano, 7 luoghi in secondo piano, solaio, 6 luoghi in secondo piano, luogo terreno, cantina, 2 mezzanini, 6 luoghi in primo piano, 8 luoghi in secondo piano.

San Maurilio 3035, casa con botteghe composta da: bottega di fruttivendolo, con cantina e luoghi in primo piano; bottega di calzolaio, con piccolo luogo annesso e due locali in primo piano; bottega di falegname, con cantina e 2 luoghi in primo piano, 7 luoghi in secondo piano, 5 luoghi in terzo piano, 4 luoghi in terzo piano.

 

65.

1855 settembre 18. Milano.

Tavola per la descrizione e stima dei fabbricati, 27 maggio 1828, p. 498 t.

ASMi, Catasto, b. 12037

Inedito.

3036: contrada di San Maurilio, Greppi nobile Giuseppe, casa civile sopra parte della quale di estende il n. 3353, n. civico 3422, 3423. Numero dei luoghi d’abitazione 90.

3035: contrada di Santa Marta, Greppi nobile Giuseppe, casa con botteghe, numero civico 3423. Numero dei luoghi d’abitazione 48.

 

66.

1856, Milano.

Estratti catastali, lettera G, anno 1856

ASMi, Catasto, b. 12046

Inedito.

Greppi nobile Giuseppe quondam Marco nn. 3035, 3036.

 

67.

1876, Milano.

Sommarione dei fabbricati, anno 1876.

ASMi, Catasto, b. 12072.

Inedito.

Via Santa Marta 8, n. mappa 3035: casa con tre botteghe, piani 5, vani 26

Greppi ditta n. 1475

Via San Maurilio 17, 19 e Via Santa Marta 10, casa, piani 4, vani 134

 

68.

1876, Milano.

Indice alfabetico dei possessori, anno 1876.

ASMi, Catasto, b. 12073.

Inedito

n. 1475 Greppi nobile Antonio di Giuseppe n. mappa 3035-3036.

Note al testo:

[1] Nel documento conservato in ASMi è scritto Sancti Mauritii.

[2] Il testo dell’atto inserto è stato omesso dal notaio rogatario Giussani Maffiolo.

[3] Il testo dell’atto inserto è stato omesso dal notaio rogatario Giussani Maffiolo.

[4] Nel testo sono state cancellate le parole “et utile per inutile non vitietur nec econtra”.

[5] Inserito successivamente dal notaio.

[6] Et sotios cancellato dal notaio.

[7] Così corretto dal notaio al posto della precedente stesura ossia “reliquos vero ducatos auri et ut supra prefatus dominus magister Ambrosius emptor promisit obligando, pigneri prefato domino Bernardino nomine … presenti, dare et solvere eidem domino Bernardino venditore dicto nomine aut prefato domino, domino duci Urbini, seu eius heredibus, aut eius certo misso huic ad … proximum futurum cum omnibus expensis, causa et occasione resti et pro resto et completa solutione et integra satisfactione predictorum bonorum et iurium superius venditorum et cum pacto lege et condictione que publicum instrumentum possit expleri plures et licet reperiretur penes prefatum dominum emptorem debitorem ut supra [cancellato: “vel eius heredibus que per hoc non intelligatur debitum solutum nisi constet legittime”].

[8] Inserito successivamente dal notaio.

[9] Inserito successivamente dal notaio.

[10] Inserito successivamente dal notaio.

[11] Inserito successivamente dal notaio.

[12] Corretto su “bancho”.

[13] Sic, corretto su “banchum”.

[14] Inserito successivamente dal notaio.

[15] Inserito successivamente dal notaio.

[16] Inserito successivamente dal notaio.

[17] Inserito successivamente dal notaio.

[18] A seguito sono state cancellate le parole “suis salvis semper et reservatis ducatis auri et ut supra restantibus pro resto prety presentis venditionis ut supra et ut supra”.

[19] Inserito successivamente dal notaio.

[20] Segueno cancellate le parole “locis ius et statum”.

[21] Seguono cancellate le parole “Urbini, lucum ius et statum ac promissione et obligatione bonorum et”.

[22] Seguono cancellate le parole “pro suo”.

[23] Segue cancellata la parola “dictum”.

[24] Seguono cancellate le parole “ex una et prefatus dominus magister Ambrosius et altera”.. Vedi trascrizione successiva.

[25] Il testo dell’atto inserto è stato omesso dal notaio rogatario Giussani Maffiolo.

[26] Sic per choeret.

[27] Sic.

[28] Corretto su “cendere”.

[29] Segue cancellata la parola “modo”.

[30] Segue cancellata la parola “formalis”.

[31] Segue cancellata la parola “decernede”.

[32] Segue cancellata la parola “contigeri”.

[33] Seguono cancellate le parole “ex tunc”.

[34] Segue cancellata la parola “sucederit”.

[35] Seguono cancellate le parole “in omnibus”.

[36] Segue cancellata la parola “status”.

[37] Segue cancellata la parola “decernib”.

[38] Detto anche de Mazota.

[39] Sic.

[40] Corretto su “presenti et stippulanti omnia”.

[41] Corretto su “persono”.

[42]Segue cancellata la parola “sucedit”.

[43] Segue cancellata la parola “emptor”

[44] Al posto della parola cancellata “presenti”.

[45] Segue cancellata la parola “hactenus”.

[46] Segue cancellata la parola “dece”.

[47]Seguono cancellate le parole “presentem et stippulantem”

[48] Al posto della parola cancellata “presenti” .

[49] Seguono cancellate le parole “pro predo et merchato”

[50] Segue cancellata la parola “emptore”.

[51] Segue parola cancellata.

[52] Seguono cancellate le parole “et infrascritpo”.

[53]Seguono cancellate le parole “domo habitationis”.

[54] Segue cancellata la parola “intus”.

[55] Segue cancellata la parola “divisionem”.

[56] Segue cancellata la parola “domino”.

 

 

Bibliografia

 

Vitruvio Pollione, De Architectura translato commentato et affigurato da Cesare Cesariano, libro VI, lxxxxvii, Como 1521, a cura di A. Bruschi e F.P. Fiore, Milano 1981.

G. Franceschini, Il palazzo dei duchi di Urbino a Milano, in “Archivio storico lombardo”, s. VIII/2, 77, 1950, pp. 181-197.

S. Gatti, Il palazzo di Giovanni Angelo Salvatico a Milano. Contributo allo studio della corrente classicheggiante nell’architettura lombarda del primo Cinquecento, in “Quaderni dell’Istituto di Storia dell’Arte Medievale e Moderna della Facoltà di Lettere e Filosofia dell’Università di Messina”, 2, 1976, pp. 21-30.

M.G. Pernis, Il palazzo di Federico da Montefeltro a Milano: un’ipotesi per il viaggio di Bramante in Lombardia, in “Notizie da palazzo Albani”, 19, 1990, pp. 25-26.

R. Martinis, Il palazzo del Banco Mediceo: edilizia e arte della diplomazia a Milano nel XV secolo, in “Annali di architettura”, 15, 2003, pp. 37-57

R. Martinis, L’architettura contesa. Federico da Montefeltro, Lorenzo de’ Medici, gli Sforza e palazzo Salvatico a Milano, Bruno Mondadori, Milano 2008

R. Martinis, Anticamente moderni. Palazzi rinascimentali di Lombardia in età sforzesca, Quodlibet, Macerata 2021, pp. 171-202